εφημ. ΤΑ ΝΕΑ, 27/5/2022

Η κυβέρνηση Ερντογάν κλιμακώνει την επιθετικότητά της έναντι της Ελλάδας. Δεν πρόκειται για μια μεμονωμένη κίνηση που αφορά απλώς τις αντίθετες με το διεθνές δίκαιο αξιώσεις της Τουρκίας. Αυτό ίσως στην παρούσα φάση να είναι το δευτερεύον. Πρόκειται στην πραγματικότητα για μια καλά σχεδιασμένη επιχείρηση κλιμάκωσης της διαπραγμάτευσης με τις ΗΠΑ.

Διανύουμε μια ιστορική περίοδο βαθιάς κρίσης του οικονομικού συστήματος. Μια νέα καταθύθιση της παγκόσμιας οικονομίας αναμένεται. Και η κρίση αυτή οδηγεί σε ανακατατάξεις. Μέρα με τη μέρα οξύνεται η αντιπαράθεση των μεγάλων δυνάμεων για την αναδιανομή των σφαιρών επιρροής. Τόσο οι μεγάλες δυνάμες όσο και οι περιφερειακές παίρνουν θέση σε αυτή την αιματηρή κούρσα που διαξάγεται σε βάρος των λαών. Η Τουρκία, παρά τα μεγάλα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο τουρκικός λαός, είναι μια αξιόλογη περιφερειακή δύναμη. Διεκδικεί το μερίδιό της. Και η διεκδίκηση του μεριδίου σε αυτές τις περιπτώσεις γίνεται με δυο τρόπους: με τη δύναμη των όπλων, όπως επανειλημμένα έχει δείξει στη Συρία και στο Ιράκ και με τη δύναμη των απειλών και της διαπραγμάτευσης.

Από την άλλη οι ΗΠΑ επιχειρούν απεγνωσμένα και μάλλον μάταια να ξαναστήσουν τη μονοκρατορία τους. Τροφοδοτούν τον πόλεμο στην Ουκρανία με σκοπό να φθείρουν ανεπανόρθωτα τη Ρωσία αλλά και να υποτάξουν οικονομικά την Ευρωπαϊκή Ένωση. Σφίγγουν περαιτέρω τον κλοιό γύρω από την Κίνα, όπως έδειξαν οι δηλώσεις Μπάιντεν για την Ταϊβάν. Επιχειρούν να επιβάλλουν μια έστω και soft εκδοχή της pax americana στη Μέση Ανατολή προκειμένου να ασχοληθούν απερίσπαστες με τα ουσιαστικά ζητήματα, δηλαδή με τον οικονομικό και στρατιωτικό ανταγωνισμό με την Κίνα.

Μοιραία εγκλωβισμένες στην “παγίδα του Θουκυδίδη”, στον δυνητικά θανάσιμο δηλαδή αυτό ανταγωνισμό, οι ΗΠΑ χρειάζονται περισσότερο από ποτέ την Τουρκία. Επομένως, ό,τι και να κάνει η ελληνική κυβέρνηση ποτέ δεν θα είναι αρκετό για να αντισταθμίσει την προνομιακή σχέση των ΗΠΑ με την Τουρκία. Έχει μετατρέψει τη χώρα μας σε ένα τεράστιο στρατόπεδο, την εμπλέκει ολοένα και βαθύτερα στον πόλεμο της Ουκρανίας και με την αποστολή νέων όπλων. Δηλώνει σε όλους τους τόνους ότι είναι πειθήνια και προβλέψιμη σύμμαχος. Προσδοκά -μάταια- μια κάποια εξισορρόπηση της τουρκικής πίεσης και ίσως ένα μικρό μερίδιο από τη μελλοντική πίτα της αναδιανομής. Έτσι όμως εκθέτει τον ελληνικό λαό σε ανυπολόγιστους κινδύνους. Τον καλεί επιπλέον να πληρώσει, για χάρη άλλων, ένα δυσβάσταχτο οικονομικό κόστος.

Η κοινή λογική μας υποδεικνύει ως προτιμότερη μια άλλη δίοδο. Ένα από τα αρχαία κινεζικά στρατηγήματα προτρέπει να μην εμπλέκεται κανείς σε συγκρούσεις αλλά να παρακολουθεί τις άνομες συγκρούσεις των άλλων από απόσταση ασφαλείας, “να παρακολουθεί τη φωτιά, πέρα από τον ποταμό”. Γιατί να μην ακολουθήσουμε μια τέτοια τακτική;

εφημ. ΤΑ ΝΕΑ 19/5/2022

Τι καινούργιο φέρνει το ψηφισθέν Δεύτερο τροποποιητικό Πρωτόκολλο της ελληνοαμερικανικής Συμφωνίας για τις βάσεις, η οποία είχε κυρωθεί με το ν. 1893/1990 και συμπληρώθηκε με το Πρώτο τροποποιητικό Πρωτοκόλλο το 2020;

Πρώτο, επεκτείνει ακόμη περισσότερο τις ελληνικές εγκαταστάσεις που μπορούν να χρησιμοποιούν οι ένοπλες δυνάμεις των ΗΠΑ μετατρέποντας τη χώρα μας σε ένα απέραντο στρατόπεδο. Αυτό μάλιστα γίνεται σε συνθήκες όξυνσης των αντιθέσεων ΝΑΤΟ - Ρωσίας. Στην επέκταση των βάσεων στο έδαφός μας πρέπει να προστεθούν οι πιέσεις των ΗΠΑ για αποστολή ελληνικών οπλικών συστημάτων στην Ουκρανία.

Όλα αυτά σημαίνουν ότι αυξάνεται ο κίνδυνος των ρωσικών αντιποίνων αλλά και της γενίκευσης του πολέμου. Η Ελλάδα εμπλέκεται ολοένα και περισσότερο στην αμερικανορωσική αντιπαράθεση για τις σφαίρες επιρροής, μια αντιπαράθεση που κινδυνεύει να οδηγήσει την ανθρωπότητα στον όλεθρο.

Δεύτερο, το νέο αυτό Πρωτόκολλο καταργεί τη δυνατότητα διαβουλεύσεων ανάμεσα στα δύο κράτη, η οποία προβλεπόταν μέχρι τώρα για τις περιπτώσεις που ανέκυπταν διαφορές κατά την ερμηνεία ή εφαρμογή της Συμφωνίας. Με τη μέχρι τώρα ισχύουσα ρύθμιση, αν η διαβούλευση δεν οδηγούσε σε συμφωνία, κάθε μέρος, δηλαδή και η Ελλάδα, μπορούσε να τερματίσει τη Συμφωνία μετά από 6 μήνες.

Τρίτο, στην ίδια λογική με το προηγούμενο σημείο, το παρόν Δεύτερο Πρωτόκολλο δένει την πατρίδα μας στο διηνεκές στο άρμα των ΗΠΑ. Η ισχύουσα Συμφωνία όριζε ότι έχει διάρκεια οκτώ ετών και μπορεί να παρατείνεται κάθε χρόνο μετά από ανταλλαγή διακοινώσεων. Τώρα υιοθετείται η απίθανη διατύπωση ότι μετά την πρώτη πενταετία “θα παραμείνει σε ισχύ στη συνέχεια”, διαρκώς δηλαδή.

Τέταρτο, η μέχρι τώρα Συμφωνία προέβλεπε ότι η σε περίπτωση λήξης της (αυτόματη αν δεν υπάρχει ρητή ανανέωση) η απομάκρυνση των αμερικανικών βάσεων και εγκαταστάσεων θα έπρεπε να γίνει εντός 17 μηνών. Τώρα, με τη νέα ρύθμιση απαιτούνται τουλάχιστον 2 χρόνια από την έγγραφη ειδοποίηση μέχρι τη λήξη της Συμφωνίας.

Το Δεύτερο αυτό τροποποιητικό Πρωτόκολλο ευτελίζει την έννοια της εθνικής ανεξαρτησίας. Αναλογίζεται κανείς τους κινδύνους για την εθνική κυριαρχία και τη δημοκρατία που θα μπορούσαν να προκύψουν; Όλα αυτά συμβαίνουν μάλιστα τη στιγμή που το τουρκικό αντιδραστικό καθεστώς συνεχίζει και εντείνει τις προκλήσεις του σε βάρος της Ελλάδας. Το τελευταίο διάστημα σημειώθηκε ρεκόρ παραβιάσεων του ελληνικού εναέριου χώρου από τουρκικά μαχητικά. Παράλληλα, ο πρόεδρος των ΗΠΑ προετοιμάζει την ικανοποίηση του τουρκικού αιτήματος για αναβάθμιση των F-16, δίνοντας ένα ακόμη ράπισμα στην χώρα μας.

Για την αμερικανική πολιτική η ενότητα του ΝΑΤΟ και ο αναβαθμισμένος ρόλος της Τουρκίας προφανώς υπερισχύουν των εθνικών κυριαρχικών μας δικαιωμάτων. Το πρόβλημα είναι πως το ίδιο ισχύει για την ελληνική κυβέρνηση και για το κυρίαρχο πολιτικό σύστημα. Ενώ η Τουρκία παζαρεύει επιδέξια τη διεύρυνση του ΝΑΤΟ, η Ελλάδα είναι “αξιόπιστος εταίρος”, όπως δήλωσε από τις ΗΠΑ ο πρωθυπουργός. Και καλός πελάτης της αμερικανικής αμυντικής βιομηχανίας, θα πρόσθετα. Ποιο το όφελος για τον ελληνικό λαό;

Για το βιβλίο θα μιλήσουν οι:

Γ. Κασιμάτης, ομ. καθηγητής του Συνταγματικού δικαίου

Κ. Παπαδάκης, δικηγόρος

Δ. Σαραφιανός, δικηγόρος, δρ. Νομικής, μέλος ΔΣ του ΔΣΑ

Δ. Καλτσώνης, καθηγητής Θεωρίας κράτους και δικαίου, Πάντειο Πανεπιστήμιο

Τη συζήτηση θα συντονίσει η δημοσιογράφος Λαμπρινή Θωμά

Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου

Το Σύνταγμα της Ελεύθερης Ελλάδας είναι ένα σχέδιο ριζοσπαστικής αναθεώρησης. Αποτελεί το ελάχιστο αναγκαίο για να ανοίξει ο δρόμος για μια άλλου τύπου δημοκρατία και μια άλλου τύπου κοινωνικο-οικονομική ανάπτυξη που έχει ανάγκη ο ελληνικός λαός. Η συνολική κατεύθυνσή του μπορεί να διευκολύνει τη μετάβαση σε μια δημοκρατία γνήσια λαϊκή σε αντίθεση με τη σημερινή φθίνουσα δημοκρατία των αρχόντων, της οικονομικής ολιγαρχίας. Μπορεί να οδηγήσει στην πραγματική εθνική ανεξαρτησία της χώρας και στην άνθιση των παραγωγικών της δυνατοτήτων σε όφελος των εργαζομένων. Μπορεί δηλαδή να ανοίξει το δρόμο για έναν ελεύθερο λαό σε μια ελεύθερη Ελλάδα.

Εμπνέεται από συνταγματικά κείμενα όπως της Πορτογαλίας του 1976, της Βενεζουέλας, της Βολιβίας, το προοίμιο του Γαλλικού Συντάγματος του 1946, το Ιταλικό Σύνταγμα του 1948, το σχέδιο αναθεώρησης του Συντάγματος της κυβέρνησης Αλλιέντε στη Χιλή, το σχέδιο Συντάγματος του Ρήγα Φεραίου, τις νομοθετικές εμπειρίες της εθνικής μας Αντίστασης, τις προτάσεις της αντιπολίτευσης κατά την αναθεωρητική διαδικασία του 1975. Απευθύνεται στο ευρύτερο κοινό και όχι μόνο σε νομικούς ή πολιτικούς επιστήμονες.

Οι συντελεστές του τόμου

Γρηγόρης Αυδίκος, δικηγόρος, Δρ. Συνταγματικού δικαίου Νομικής Αθήνας

Δημήτρης Καλτσώνης, καθηγητής Θεωρίας κράτους και δικαίου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

Γιάννης Κουζής, καθηγητής Εργασιακών σχέσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

Δημήτρης Μασούρας, δικηγόρος, ΔΜΣ Αστικού και Εργατικού δικαίου, ΑΠΘ

Βρασίδας Πολυμενάκος, δικηγόρος, Δρ. Νομικής Αθήνας

Δήμητρα Σταυρομήτρου, δικηγόρος, υπ. Δρ. Παντείου Πανεπιστημίου

εφημ. ΤΑ ΝΕΑ , 15/4/2022

Ο προσδιορισμός της κύριας απειλής είναι το καθοριστικό ζήτημα για την ασφάλεια μιας χώρας. Με βάση τα λεγόμενα του υπουργού Άμυνας η κύρια απειλή της Ελλάδας προέρχεται από τη Ρωσία. Ο στοιχειώδης έλεγχος πραγματικότητας δείχνει ότι η θέση αυτή δεν επιβεβαιώνεται από τη γεωγραφική, πολιτική, στρατιωτική και ιστορική πραγματικότητα. Η κύρια απειλή ενάντια στην εθνική κυριαρχία και στα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας προέρχεται από την Τουρκία, συγκεκριμένα από το τουρκικό αντιδραστικό καθεστώς, το οποίο εδώ και δεκαετίες το αποδεικνύει καθημερινά σε όλα τα επίπεδα.

Η Ρωσία, μπορεί να αντιμάχεται τις ΗΠΑ για την αναδιανομή των σφαιρών επιρροής, αλλά σε καμιά περίπτωση δεν αποτελεί στρατιωτική απειλή για την εθνική μας κυριαρχία. Δυνητικά μπορεί να αποτελέσει απειλή μόνο στο βαθμό που η χώρα μας στοχοποιηθεί εξαιτίας της αστόχαστης συμμετοχής της στον πόλεμο του ΝΑΤΟ στην Ουκρανία και μόνο σε περίπτωση κλιμάκωσης και γενίκευσης του πολέμου ΝΑΤΟ – Ρωσίας.

Από την παραπάνω θέση ότι η Ρωσία αποτελεί την κύρια απειλή προκύπτει ότι η συνοχή του ΝΑΤΟ προηγείται της εθνικής ασφάλειας. Η άποψη αυτή είναι ιδιαίτερη επικίνδυνη για την κυριαρχία μας γιατί σημαίνει ότι αλλότρια συμφέροντα και επιδιώξεις (των ΗΠΑ δηλαδή) τίθενται υπεράνω των εθνικών συμφερόντων.

Οι παραπάνω επικίνδυνες θέσεις συμπληρώνονται από ένα γεγονός και δύο προσδοκίες. Το γεγονός είναι ότι οι ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ αναγνωρίζουν ξεκάθαρα έναν ακόμη περισσότερο αναβαθμισμένο ρόλο στην Τουρκία, τόσο μάλιστα που να της επιτρέπουν μεγάλα περιθώρια αυτονομίας. Τέτοια είναι για παράδειγμα η ανοχή των ΗΠΑ στη μη συμμετοχή της Τουρκίας στις κυρώσεις ενάντια στη Ρωσία.

Η πρώτη προσδοκία είναι ότι ο αναβαθμισμένος ρόλος της Τουρκίας θα την υποχρεώσει σε μια περισσότερο υπεύθυνη στάση στα ελληνοτουρκικά. Εδώ πραγματικά ξεπερνιούνται τα όρια της ορθολογικής ανάλυσης αφού είναι περισσότερο από προφανές ότι θα συμβεί ακριβώς το αντίθετο. Η Τουρκία γίνεται καθημερινά περισσότερο επιθετική και διεκδικητική.

Η δεύτερη προσδοκία του ελληνικού κατεστημένου είναι ότι η στάση της Ελλάδας θα εξαργυρωθεί στο μέλλον. Τέτοιες αόριστες επιταγές γνωρίζουμε αρκετές από την ιστορία. Καμιά δεν ξεπληρώθηκε. Το επιχείρημα έχει ακουστεί δεκάδες φορές τις τελευταίες δεκαετίες και δεν είδαμε κανένα αντίκρισμα. Το αντίθετο μάλιστα, οδήγησαν σε τραγωδίες. Ας το θυμόμαστε αυτό σήμερα, εκατό χρόνια από τη μικρασιατική καταστροφή.

Το μόνο που όντως θα υπάρξει είναι ένας αναβαθμισμένος ρολος της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ, όπως δήλωσε πρόσφατα ο πρέσβης των ΗΠΑ Τζ. Πάιατ. Αυτό όμως δεν σημαίνει προστασία των κυριαρχικών μας δικαιωμάτων. Σημαίνει βαθύτερη εμπλοκή στα επιθετικά σχέδια του ΝΑΤΟ ενάντια στη Ρωσία και στην Κίνα, στην Ευρώπη ή αλλού, με όλους τους τεράστιους κινδύνους που κρύβει αυτή. Σημαίνει επίσης μεγαλύτερα βάρη για το λαό εξαιτίας των δυσβάσταχτων νατοϊκών δαπανών. Σημαίνει ίσως και μια μικρή μερίδα από την πιθανολογούμενη λεία των νικητών σε ένα τμήμα της ελληνικής ολιγαρχίας. Αν βέβαια το ΝΑΤΟ βγει νικητής.

εφημ. ΤΑ ΝΕΑ, 6/4/2022

Με τη λήξη της τριμερούς θα ακούσουμε για μια ακόμη φορά μεγάλα λόγια περί σημαντικών συνεργασιών που διασφαλίζουν τη σταθερότητα, τις ενεργειακές οδούς και πολλά άλλα. Τα έχουμε ακούσει τόσες φορές που κανείς δεν μπορεί πλέον να τα πάρει στα σοβαρά.

Μέχρι πρόσφατα ήταν ο EASTMED που θα έφερνε την ευημερία, τις αναγκαίες συμμαχίες για την προστασία των κυριαρχικών δικαιωμάτων, που θα έθετε φραγμούς στην επιθετικότητα του τουρκικού αντιδραστικού καθεστώτος. Τώρα θα ακούσουμε για μεταφορά LNG, ηλεκτρικά δίκτυα και τα παρόμοια.

Ποια είναι όμως η πικρή πραγματικότητα; Η Ελλάδα είναι το μικρό, πειθήνιο πιόνι στα σχέδια των ΗΠΑ. Μετέτρεψαν τη χώρα μας σε ένα τεράστιο νατοϊκό στρατόπεδο προετοιμασίας πολέμου ενάντια στη Ρωσία. Αποδυνάμωσαν την εθνική άμυνα με την αποστολή οπλικών συστημάτων στη Σαουδική Αραβία, στη Βουλγαρία και δεν ξέρω που αλλού. Έστειλαν όπλα στην Ουκρανία, διέρρηξαν τους παραδοσιακές διακρατικές σχέσεις της Ελλάδας με τη Ρωσία.

Κι όμως υπάρχει άλλος δρόμος. Εκείνος της πολιτικής ενεργητικής ουδετερότητας και της πλήρους απεμπλοκής από τη διαμάχη ΝΑΤΟ – Ρωσίας, γιατί ο πόλεμος στην Ουκρανία αυτό είναι, ας μην γελιόμαστε.

Μπορούμε να αντλήσουμε στοιχεία από την στάση άλλων κρατών, ανεξαρτήτως των κινήτρων τους. Η Τουρκία, για παράδειγμα, κρατά τις αποστάσεις της από τη νατοϊκή πολιτική και κερδίζει από αυτό. Δεν επέβαλε κυρώσεις στη Ρωσία, δεν διέκοψε τους οικονομικούς και διπλωματικούς δεσμούς και διαύλους, προσπαθεί, με το σκεπτικό της βεβαίως, να παίξει ρόλο πρωταγωνιστικό φιλοξενώντας ακόμη και τις διαπραγματεύσεις των αντιμαχόμενων. Το Ισραήλ επίσης κρατά αποστάσεις από την αντιρωσική πολιτική των ΗΠΑ, για να μην πούμε ότι επαναπροσεγγίζει την Τουρκία με την οποία μέχρι πρόσφατα βρισκόταν σε αντιπαράθεση.

Γιατί να μην παραδειγματιστούμε από την Αυστρία, η οποία παρότι μέλος της ΕΕ αρνήθηκε με ένα τρόπο να διαρρήξει την ουδετερότητά της και γι’ αυτό δεν προσκάλεσε τον Ζελένσκι στην αυστριακή Βουλή.

Χρειαζόμαστε μια εξωτερική πολιτική υπεράσπισης των αρχών του διεθνούς δικαίου ενάντια στην καταπάτησή τους από τις μεγάλες δυνάμεις. Δηλαδή: ειρηνική επίλυση των διαφορών, μη επέμβαση στα εσωτερικά άλλων κρατών (είτε με την υπόθαλψη πραξικοπημάτων όπως έκαναν οι ΗΠΑ στην Ουκρανία είτε με την εισβολή, όπως κάνει η Ρωσία), απαραβίαστο των συνόρων, δικαίωμα κάθε λαού να χαράσσει την πορεία του σε συνθήκες ελευθερίας και δημοκρατίας, εγγυήσεις ασφαλείας για όλα τα κράτη (και για τη Ρωσία).

Μόνο ο αγώνας για τη συνεπή τήρηση του διεθνούς δικαίου, αυτής της κατάκτησης των λαών μετά το β’ παγκόσμιο πόλεμο, μπορεί κάποια στιγμή να οδηγήσει στην ειρήνη και στη διαφύλαξη της εθνικής μας κυριαρχίας. Εξάλλου αυτό επιτάσσει το άρθρο 2 παρ. 2 του Συντάγματός μας: “Η Ελλάδα, ακολουθώντας τους γενικά αναγνωρισμένους κανόνες του διεθνούς δικαίου, επιδιώκει την εμπέδωση της ειρήνης, της δικαιοσύνης, καθώς και την ανάπτυξη των φιλικών σχέσεων μεταξύ των λαών και των κρατών”.

εφημ. Documento, 3/4/2022

Οι μεγάλες τραγωδίες, είτε κοινωνικές είτε οικογενειακές, άλλους τους οδηγούν στην σύγχυση και άλλους τους φωτίζουν. Τα στυγερά εγκλήματα στην Πάτρα μπορούν να μας βοηθήσουν να βγάλουμε χρήσιμα συμπεράσματα.

Τα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης εκμεταλλεύτηκαν στο έπακρο το έγκλημα προκειμένου να αποπροσανατολίσουν την κοινή γνώμη. Η υπερπροβολή του συγκριμένου θέματος έχει ως στόχο να αποσπάσει την προσοχή της κοινής γνώμης από τα καυτά προβλήματα που αντιμετωπίζει. Ο τρόπος προβολής του συγκριμένου θέματος έχει ως παράλληλο στόχο να προκαλέσει τα πιο ταπεινά ένστικτα, να διεγείρει απάνθρωπες οχλοκρατικές αντιδράσεις, να δημιουργήσει αυτόκλητους τιμωρούς στη λογική του λυντσαρίσματος.

Ποια είναι τα προβλήματα που πρέπει να ξεχάσει η κοινή γνώμη; Είναι η καλπάζουσα ακρίβεια που εξανεμίζει το ήδη πενιχρό λαϊκό εισόδημα. Είναι οι ευθύνες των μεγάλων επιχειρηματιών και των κερδοσκόπων που θησαυρίζουν σε βάρος του λαού. Από κοντά βρίσκονται και οι ευθύνες της κυβέρνησης που επιτρέπει να συμβαίνει κάτι τέτοιο χωρίς να λαμβάνει κανένα ουσιαστικό μέτρο προστασίας του λαού. Και μαζί με αυτά οι ευθύνες της που εμπλέκει τη χώρα μας ολένα και πιο βαθιά στην επικίνδυνη σύγκρουση ΝΑΤΟ – Ρωσίας για την αναδιανομή των σφαιρών επιρροής. Η χώρα μας έχει γίνει ένα απέραντο στρατόπεδο για αμερικανονατοϊκούς φαντάρους.

Αυτή η προσπάθεια των κυρίαρχων μέσων ενημέρωσης έχει ίσως κάποια περιορισμένη επίδραση σε μικρό τμήμα της κοινωνίας. Αυτό συμβαίνει γιατί η λανθάνουσα συσωρευμένη οργή σε κάποιους συμπολίτες μας εκδηλώνεται και ξεσπά σε λάθος κατεύθυνση. Είναι εύκολο να λυντσάρεις έναν ήδη συλληφθέντα στυγερό δολοφόνο ή να χτυπήσεις αυτόν που είναι ήδη πεσμένος στο έδαφος ή να κλωτσήσεις ένα ζητιάνο στο δρόμο.

Είναι όμως πολύ πιο δύσκολο να στρέψεις την οργή ενάντια στην πραγματική αιτία του κακού, να αντιταχθείς στον εργοδότη που καταπατά τα πιο στοιχειώδη δικαιώματα και τσαλακώνει την αξιοπρέπειά σου. Είναι πιο δύσκολο να αντιπαλέψεις τις κυβερνητικές πολιτικές που σπρώχνουν εδώ και χρόνια στη φτώχεια. Είναι πιο δύσκολο να αντιπαλέψεις τον κυβερνητικό αυταρχισμό, την αστυνομοκρατία, τη βία και την αυθαιρεσία της κυβέρνησης ή του εργοδότη. Γι’ αυτά χρειάζεται συλλογικός αγώνας, κόπος, κίνδυνος απόλυσης, προσπάθεια, θυσίες. Είναι όμως αυτά ακριβώς που ιστορικά εξανθρωπίζουν τον άνθρωπο.

Έχω την αίσθηση ότι στην κοινωνία μας ανοίγονται στην πραγματικότητα δύο δρόμοι, όπως συμβαίνει πάντοτε σε κρίσιμες στιγμές, σε ιστορικά σταυροδρόμια. Τηρουμένων των αναλογιών είναι περίπου όπως στην κατοχή. Στην περίοδο της πείνας υπήρχαν δυο επιλογές: ή θα έκλεβες τη μπουκιά του διπλανού, να ζήσεις εσύ και να πεθάνει αυτός ή θα αγωνιζόσουν μαζί του για ζωή και λευτεριά. Αυτό το δεύτερο δρόμο διάλεξε τότε ο ελληνικός λαός ακολουθώντας το ΕΑΜ. Κάτι ανάλογο χρειαζόμαστε και σήμερα.