Παρασκευή, 17 Σεπτεμβρίου 2010

Η ποινικοποίηση της σκέψης στη σύγχρονη αστική δημοκρατία

Δημοσιεύθηκε στο περ. Ουτοπία, τευχ. 81, 2008, σελ. 49-62


Οι αστικές δημοκρατίες, ιδίως αυτές της Δυτικής Ευρώπης μετά το 1945 προβάλλουν με έμφαση το επιχείρημα ότι στα κράτη αυτά δεν επιτρέπεται η δίωξη των ιδεών. Ακόμη περισσότερο υποστηρίζεται ότι οι σκέψεις, τα φρονήματα βρίσκονται ολοκληρωτικά εκτός πεδίου του ποινικού δικαίου(1).


Μορφές ποινικοποίησης των ιδεών

Η πραγματικότητα όμως διαψεύδει την απολυτότητα του συγκεκριμένου ισχυρισμού. Η ιστορία των αστικών δημοκρατιών βρίθει αντίθετων παραδειγμάτων. Η κάμψη της διακηρυσσόμενης αρχής ότι δεν διώκονται ιδέες και φρονήματα αλλά μόνο πράξεις παρατηρείται ήδη από την επικράτηση των καπιταλιστικών σχέσεων ως κατάλοιπο της φεουδαρχίας και στη συνέχεια ως μέσο καταπολέμησης της ανερχόμενης εργατικής τάξης και του κινήματός της. Ενίοτε, η απομάκρυνση από την εξαγγελλόμενη θεωρητική αρχή αξιοποιήθηκε και για την επίλυση των ενδοαστικών διαφορών και συγκρούσεων.
Ο στόχος της ποινικοποίησης των ιδεών, του φρονήματος, ήταν και είναι, φυσικά, ο περιορισμός της διακίνησης και της εμβέλειας των ανατρεπτικών ιδεών, εκείνων που μετατρεπόμενες σε υλική δύναμη αμφισβητούν, λιγότερο ή περισσότερο, το υπάρχον κοινωνικο-οικονομικό και πολιτικό σύστημα. Η παρεμπόδιση των ανατρεπτικών ιδεών έρχεται να επιτείνει τα κάθε είδους εμπόδια, οικονομικά, πολιτικά, νομικά, που θέτει το αστικό κράτος και το νομικό σύστημα στις δραστηριότητες της εργατικής τάξης και των άλλων λαϊκών στρωμάτων.
Η προσπάθεια περιορισμού της διάδοσης των ανατρεπτικών ιδεών λαμβάνει τρεις κυρίως μορφές. Η πρώτη είναι η πλέον δραστική και επιφέρει την ίδια την κατάλυση της αστικής δημοκρατίας και την αλλαγή της μορφής του κράτους. Η πλειονότητα των αστικών κρατών του πλανήτη δεν έχει αστικοδημοκρατική μορφή.
Η δεύτερη και η τρίτη μορφή περιορισμού της διάδοσης των ανατρεπτικών ιδεών αναπτύσσονται στο πλαίσιο της αστικής δημοκρατίας. Η δεύτερη, συγκεκριμένα, συνίσταται στην ποινική καταστολή και στη χρήση διοικητικών και άλλων περιορισμών. Η ποινική καταστολή μπορεί να παίρνει τη μορφή ποινικοποίησης συγκεκριμένων ιδεολογιών και κομμάτων τα οποία αναφέρονται συγκεκριμένα στους σχετικούς νόμους, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν διώκονται και οι ιδέες και τα κόμματα που έχουν ή θεωρείται πως έχουν συναφή ιδεολογία και πολιτική.
Στις ΗΠΑ, στη Γαλλία, στη Βρετανία και αλλού κατά καιρούς ψηφίστηκαν διάφοροι νόμοι που ποινικοποιούσαν την ύπαρξη ή τη δράση ορισμένων πολιτικών κομμάτων. Κυρίως όμως, στο βαθμό που ισχυροποιούνταν το κομμουνιστικό κίνημα, εμφανίστηκαν οι διάφοροι αντικομμουνιστικοί νόμοι(2). Οι πλέον γνωστές περιπτώσεις είναι εκείνες του αντισοσιαλιστικού νόμου του Βίσμαρκ στη Γερμανία, της αντικομμουνιστικής νομοθεσίας στις ΗΠΑ(3) αμέσως μετά τη λήξη του β’ παγκοσμίου πολέμου, της αντικομμουνιστικής νομοθεσίας στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας που έθεσε εκτός νόμου το Κομμουνιστικό Κόμμα Γερμανίας το 1956.
Συναφής είναι και η απαγόρευση στη Γερμανία, σε όσους είναι φορείς κομμουνιστικών ή άλλων ριζοσπαστικών ιδεών, να εργάζονται στο δημόσιο τομέα(4). Πρέπει να σημειωθεί, ότι, σε σχέση με το προσωπικό που εργάζεται στον κρατικό μηχανισμό και ιδίως σε σχέση με τις στελεχικές θέσεις ευθύνης, είναι διαρκής η μέριμνα ακόμη και των πλέον δημοκρατικών αστικών κρατών να εξασφαλίζουν την ιδεολογική συνοχή του κράτους, είτε με άμεσο τρόπο όπως στη Γερμανία είτε με έμμεσο και, κάποτε, με τρόπους που κινούνται εκτός νομιμότητας.
Στο ίδιο πνεύμα της αντικομμουνιστικής νομοθεσίας, στη χώρα μας, ο Α.Ν. 509/1947 «Περί μέτρων Ασφαλείας του κράτους, του πολιτεύματος, του κοινωνικού καθεστώτος και προστασίας των ελευθεριών των πολιτών» όριζε στο άρθρο 1 ότι «Το Κομμουνιστικόν Κόμμα Ελλάδος, το Εθνικόν Απελευθερωτικόν Μέτωπον (ΕΑΜ)… διαλύονται. Το άρθρο 2 του νόμου καθόριζε ότι «όστις επιδιώκει την εφαρμογήν ιδεών εχουσών ως έκδηλον σκοπόν την δια βιαίων μέσων ανατροπήν του πολιτεύματος του κρατούντος κοινωνικού συστήματος ή την απόσπασιν μέρους ή όλου της επικρατείας ή ενεργεί υπέρ της εφαρμογής αυτών προσηλυτισμόν, τιμωρείται εάν μεν είναι αρχηγός ή οδηγός δια της ποινής των προσκαίρων δεσμών, εις ιδίως δε βαρείας περιπτώσεις δια της ποινής των ισοβίων δεσμών ή του θανάτου, εάν δε είναι απλούς συστασιώτης δια ποινής φυλακίσεως, εις ιδίως δε βαρείας περιπτώσεις δια της ποινής ειρκτής ή των προσκαίρων δεσμών»(5). Ο νόμος αυτός καταργήθηκε το 1974 με το άρθρο 3 του ν.δ. 59/1974.
Σε άλλες περιπτώσεις, βέβαια, οι νόμοι αυτοί εμφανίζονταν ως να μη θίγουν τη διακηρυσσόμενη θεμελιώδη αρχή του ποινικού δικαίου ότι διώκεται μόνο η πράξη αλλά ποτέ η σκέψη, το φρόνημα. Η νομοτεχνική διατύπωση πραγματικά δεν έθετε στο στόχαστρο του ποινικού νόμου τις ιδέες. Αυτό γινόταν μόνο έμμεσα καθώς οι νόμοι αυτοί ποινικοποιούσαν τις μορφές εκδήλωσης του φρονήματος, όπως τη συμμετοχή σε συγκέντρωση αντίστοιχου ιδεολογικού χαρακτήρα, τη συμμετοχή σε πολιτικό κόμμα, τη γραπτή ή προφορική διάδοση συγκεκριμένων ιδεών κλπ.
Η μη αναφορά του ποινικού νόμου σε συγκεκριμένη ιδεολογία και πολιτικό κόμμα προσφέρει μια επίφαση δημοκρατίας, γεγονός που καθιστά ενίοτε την ποινικοποίηση πιο αποτελεσματική. Στη χώρα μας, για παράδειγμα, ίσχυσε ο ν. 4229/1929 «Περί μέτρων ασφαλείας του κοινωνικού καθεστώτος και προστασίας των ελευθεριών των πολιτών» που έμεινε στην ιστορία ως «το ιδιώνυμο του Βενιζέλου»(6). Το άρθρο 1 προέβλεπε ότι «όστις επιδιώκει την εφαρμογήν ιδεών εχουσών ως έκδηλον σκοπόν την δια βιαίων μέσων ανατροπήν του κρατούντος κοινωνικού συστήματος, ή την απόσπασιν μέρους ή όλου της Επικρατείας, ή ενεργεί υπέρ αυτών προσηλυτισμόν, τιμωρείται με φυλάκισιν τουλάχιστον εξ μηνών. Προς τούτοις επιβάλλεται δια της αποφάσεως και εκτοπισμός ενός μηνός μέχρι δύο ετών εις τόπον εν αυτή οριζόμενον». Παρά το ότι δεν αναφερόταν συγκεκριμένα η κομμουνιστική ιδεολογία, είναι φανερό ότι αυτός ήταν ο πρωταρχικός στόχος του νόμου. Δεν ήταν όμως και ο μοναδικός αφού με βάση το νόμο αυτό διώχτηκαν ακόμη και αστοί δημοκράτες.
Η τρίτη μορφή ποινικοποίησης της διάδοσης ανατρεπτικών ιδεών, στο πλαίσιο της αστικής δημοκρατίας, είναι η εισαγωγή στοιχείων δίωξης του φρονήματος στην ποινική νομοθεσία χωρίς αυτό να οδηγεί στην απαγόρευση λειτουργίας κομμάτων και στην ποινικοποίηση ιδεολογιών.
Έτσι, παράλληλα με την ύπαρξη του αντικομμουνιστικού Α.Ν. 509/1947, αλλά και μετά την κατάργησή του το 1974 παρέμειναν στη νομοθεσία της χώρας μας θύλακες περιορισμού της ελευθερίας της γνώμης και δυνητικής ποινικοποίησης των ιδεών.
Η ασάφεια των ποινικών διατάξεων, η χρήση αόριστων εννοιών, η τιμώρηση πράξεων που ανήκουν στο χώρο της προπαρασκευής, η τιμώρηση της απρόσφορης απόπειρας, τα εγκλήματα αφηρημένης διακινδύνευσης είναι στοιχεία που συναντιούνται στα ποινικά συστήματα των αστικών δημοκρατιών. Τα στοιχεία αυτά εμπεριέχουν πλευρές ποινικοποίησης του φρονήματος(7).
Στη χώρα μας, στοιχεία δίωξης του φρονήματος υπάρχουν σε διάφορες ποινικές διατάξεις. Τέτοιες είναι οι περιπτώσεις της πρόκλησης – διέγερσης σε απείθεια κατά των νόμων και άλλων νόμιμων διαταγών της αρχής (άρθρο 183 ΠΚ), της πρόκλησης-διέγερσης με οποιονδήποτε τρόπο σε διάπραξη κακουργήματος ή πλημμελήματος (184 ΠΚ), του εγκωμιασμού κακουργήματος (185 ΠΚ), της πρόκλησης και προσφοράς σε τέλεση κακουργήματος ή πλημμελήματος (άρθρο 186 ΠΚ), της διασποράς ψευδών ανησυχητικών ειδήσεων (191 ΠΚ), για το οποίο έγκλημα μάλιστα προβλέπεται επιβαρυντική περίσταση όταν τελείται επανειλημμένα δια του τύπου σύμφωνα με την εμφυλιοπολεμική προσθήκη του 1953(8), της περιύβρισης αρχής (άρθρο 181 ΠΚ), όπως τουλάχιστον αυτή ίσχυε μέχρι το 1993(9).
Βέβαια, ανάλογα με τον εσωτερικό αλλά και το διεθνή συσχετισμό των δυνάμεων, η συχνότητα προσφυγής των διωκτικών αρχών σε τέτοιες διατάξεις, η νομολογία των δικαστηρίων και η επιστημονική νομική ερμηνεία, οδηγούσε κάποιες φορές σε περιοριστικό τρόπο εφαρμογής των διατάξεων ακόμη και στη μερική ή προσωρινή ανενέργειά τους(10).


Η αντιδραστική στροφή

Μετά από μια περίοδο σχετικής ύφεσης στη χρήση ποινικών διατάξεων που διώκουν το φρόνημα, που για τη Δ. Ευρώπη μπορεί σε αδρές γραμμές να υπολογιστεί κατά τη δεκαετία του 1960, η ποινικοποίηση των ιδεών επανέρχεται με ολοένα και εμφατικότερο τρόπο στις σύγχρονες αστικές δημοκρατίες. Η στροφή άρχισε να πραγματοποιείται κατά τη δεκαετία του 1970 και συνέπεσε, όχι τυχαία, με την ένταση της επιθετικότητας του κεφαλαίου, το αδιέξοδο της σοσιαλδημοκρατικής – κεϋνσιανής διαχείρισης και την εμφάνιση της νεοφιλελεύθερης διαχείρισης. Τη δεκαετία του 1970, στην Ιταλία, Γερμανία, Βρετανία, ψηφίζονται αντιτρομοκρατικές διατάξεις που εισάγουν ή επαναφέρουν στοιχεία που υπήρχαν στη νομοθεσία της φασιστικής περιόδου(11).
Εντονότερη και πλέον αισθητή είναι η στροφή μετά την αλλαγή του διεθνούς συσχετισμού των δυνάμεων και την απελευθέρωση του καπιταλιστικού κόσμου από το φόβο του υπαρκτού σοσιαλισμού.
Η αντιτρομοκρατική νομοθεσία και η οικοδόμηση του λεγόμενου «Χώρου Ελευθερίας Ασφάλειας και Δικαιοσύνης» στην Ευρωπαϊκή Ένωση εισήγαγε σταδιακά, πολύ εντονότερα σε σχέση με το πρόσφατο παρελθόν, στοιχεία δίωξης του φρονήματος. Ιδιαίτερα εύγλωττη είναι η βαθμιαία εγκαθίδρυση του καθεστώτος του υπόπτου στην Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω σειράς νομοθετικών παρεμβάσεων για την αντιμετώπιση της τρομοκρατίας και διεθνών συμφωνιών όπως η Συνθήκη Σένγκεν (Ι, ΙΙ και ΙΙΙ), η σύμβαση για την Europol, οι συμφωνίες ΗΠΑ –Ευρωπαϊκής Ένωσης για την έκδοση και τη δικαστική συνδρομή(12). Το καθεστώς του υπόπτου είναι ουσιαστικά το καθεστώς του ιδεολογικά υπόπτου.
Χαρακτηριστικό ακόμη είναι το παράδειγμα του ελληνικού ν. 2928/2001 αλλά και του ν. 3251/2004 που εισάγουν περισσότερο ευδιάκριτα τη δίωξη του φρονήματος στο ποινικό μας δίκαιο(13). Αντίστοιχες είναι οι εξελίξεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση, στις ΗΠΑ και στις άλλες αστικές δημοκρατίες(14).
Αυτές οι αλλαγές αποτελούν τη φυσική συνέχεια της οικοδόμησης στη χώρα μας, στην Ευρωπαϊκή Ένωση, στις ΗΠΑ ενός πολυπλόκαμου κατασταλτικού μηχανισμού, που περιλαμβάνει τόσο τη νομοθεσία όσο και το ανθρώπινο δυναμικό και τον εξοπλισμό του. Οι πλέον γνωστές πλευρές αυτού του μηχανισμού είναι η αντιτρομοκρατική νομοθεσία, ο περιορισμός των δικονομικών εγγυήσεων, η Συνθήκη Σένγκεν, η Ευρωπόλ, ο FRONTEX, η EUROJUST, γενικότερα η προσπάθεια ενοποίησης του ποινικού δικαίου σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης(15), η ποικιλόμορφη αντιτρομοκρατική συνεργασία ΕΕ – ΗΠΑ. Παράλληλες εξελίξεις αποτελούν ο περιορισμός του δικαιώματος στη διαδήλωση, στην απεργία, στην ελεύθερη συνδικαλιστική και πολιτική δράση, το ηλεκτρονικό φακέλωμα, οι κάμερες παρακολούθησης στους δρόμους και στους εργασιακούς χώρους, το φακέλωμα DNA είναι μερικές μόνο από τις ψηφίδες του κατασταλτικού μηχανισμού.
Η ιδεολογική μορφή με την οποία δικαιολογείται το όλο εγχείρημα είναι αυτή της καταπολέμησης της τρομοκρατίας και της διατήρησης της ασφάλειας. Αρχικά, οι αντιδημοκρατικές αυτές αλλαγές ξεκίνησαν με την επίκληση της καταπολέμησης του οργανωμένου εγκλήματος. Στη συνέχεια το ενδιαφέρον μετατοπίστηκε από το οργανωμένο έγκλημα στην τρομοκρατία.
Ακολούθως, τα τελευταία χρόνια, η δικαιολογητική βάση των αντιδημοκρατικών αλλαγών και της σκλήρυνσης της κατασταλτικής λειτουργίας του κράτους επιχειρείται να μετατοπιστεί. Άρχισε σταδιακά να επικεντρώνεται η προσπάθεια στη δίωξη των παραγόντων που οδηγούν στην τρομοκρατία. Και τέτοιοι είναι οι ακραίες πεποιθήσεις, ο ριζοσπαστισμός. Όπως επίσημα έχει ορίσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, βίαιη ριζοσπαστικοποίηση είναι «ορισμένες απόψεις, γνώμες και ιδέες που μπορεί να οδηγήσουν σε τρομοκρατικές ενέργειες» όπως αυτές που περιγράφονται στην απόφαση πλαίσιο του 2002 και οι οποίες ενσωματώθηκαν στην εθνική νομοθεσία με το ν. 3251/2004.


Η νέα απόφαση-πλαίσιο για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας

Έτσι, φτάσαμε στην προετοιμασία της απόφασης-πλαίσιο της ΕΕ «σχετικά με την τροποποίηση της απόφασης–πλαίσιο 2002/475/ΔΕΥ για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας» η οποία βρίσκεται σε προχωρημένο στάδιο επεξεργασίας και πρόκειται εντός των επόμενων μηνών να υιοθετηθεί οριστικά και στη συνέχεια να ενσωματωθεί στις εθνικές νομοθεσίες των κρατών μελών(16). Ποια είναι τα βασικά στοιχεία αυτής της νέας απόφασης πλαίσιο που θα τροποποιήσει και, στην πραγματικότητα, θα βαθύνει την απόφαση-πλαίσιο του 2002;
1. Η απόφαση-πλαίσιο υποχρεώνει τα κράτη μέλη να προβούν στις απαραίτητες αλλαγές στην ποινική νομοθεσία τους προκειμένου να θεωρείται ως τρομοκρατικό αδίκημα και να τιμωρείται αναλόγως «η δημόσια πρόκληση για τέλεση τρομοκρατικού εγκλήματος», όπου «δημόσια πρόκληση» θεωρείται «η διάδοση ή με οποιονδήποτε τρόπο διάθεση ενός μηνύματος προς το κοινό, με πρόθεση την υποκίνηση σε τέλεση» ενός από τα τρομοκρατικά αδικήματα που περιγράφονται στην απόφαση πλαίσιο του 2002.
Για παράδειγμα, διαπράττει το αδίκημα της δημόσιας πρόκλησης τρομοκρατικού αδικήματος όποιος με πρόθεση υποκινεί στη διάπραξη του αδικήματος της διατάραξης των συγκοινωνιών με τρόπο, σε έκταση, ή υπό συνθήκες που μπορεί να χαρακτηριστεί ως τρομοκρατικό αδίκημα βάσει του άρθρου 40 του ν. 3251/2004. Δηλαδή, ο εργαζόμενος, η ομάδα εργαζομένων, το σωματείο ή το πολιτικό κόμμα που καλεί δημόσια τους φιλειρηνιστές να καταλάβουν το οδόστρωμα προκειμένου να μην επιτρέψουν τη διέλευση ΝΑΤΟϊκών οχημάτων διαπράττει το αδίκημα αυτό.
2. Αξίζει να σημειωθεί ότι, με βάση τη διατύπωση του σχεδίου της απόφασης-πλαίσιο, αρκεί να επέλθει κίνδυνος τέλεσης τρομοκρατικού αδικήματος. Αυτό σημαίνει ότι όποιος υποκινεί σε μια πράξη όπως η προηγούμενη, τιμωρείται ακόμη και αν δεν τελέστηκε το αδίκημα της διατάραξης των συγκοινωνιών. Και μάλιστα διευκρινίζεται ότι αρκεί η διάδοση του μηνύματος που οδηγεί στο τρομοκρατικό αδίκημα, το οποίο και δεν τελέστηκε τελικά, να γίνεται με έμμεσο τρόπο, όπως αναφέρεται «είτε υποστηρίζει άμεσα είτε όχι τα τρομοκρατικά εγκλήματα».
3. Είναι ενδεικτικό των κινδύνων ότι η Επιτροπή και το Συμβούλιο Υπουργών δεν έχουν δεχτεί ούτε την αντικατάσταση του όρου «πρόκληση» από τον περισσότερο σαφή και οριοθετημένο «υποκίνηση» όπως προτάθηκε από την αρμόδια Επιτροπή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Ούτε επίσης έχει γίνει δεκτή η πρόταση να διευκρινιστεί ότι η ποινικοποιούμενη συμπεριφορά πρέπει να προκαλεί «πραγματικό» κίνδυνο. Οι δύο αυτές προτάσεις δεν θα μετέβαλλαν την ουσία της υπόθεσης αλλά θα περιόριζαν κάπως την εμβέλεια των κινδύνων για τις δημοκρατικές ελευθερίες.
Είναι ενδεικτικό επίσης ότι η προτεινόμενη απόφαση-πλαίσιο στο άρθρο 3 παρ. 1β τυποποιεί το αδίκημα της στρατολόγησης τρομοκρατών με σκοπό την απειλή διάπραξης ενός τρομοκρατικού εγκλήματος!
4. Ακόμη περαιτέρω δίνεται η δυνατότητα στα κράτη μέλη να ποινικοποιήσουν την απόπειρα στρατολόγησης και την απόπειρα εκπαίδευσης τρομοκρατών, γεγονός που θα διευρύνει εκπληκτικά το πεδίο δυνατοτήτων για δίωξη των ιδεών. Συζητήθηκε ακόμη, αλλά τελικά δεν έγινε αποδεκτή ως πολιτικά και νομικά υπερβολική, η πρόταση να ποινικοποιηθεί η απόπειρα δημόσιας πρόκλησης σε τέλεση τρομοκρατικού αδικήματος.
5. Εκτιμάται από την Επιτροπή αλλά και από την αρμόδια Επιτροπή του Ευρωκοινοβουλίου ότι η απόφαση-πλαίσιο θα συμβάλλει στην αξιοποίηση άλλων, παρόμοιου χαρακτήρα, νομικών εργαλείων όπως είναι το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης, η απόφαση περί ανταλλαγής πληροφοριών για τέτοια αδικήματα και άλλοι συναφείς μηχανισμοί.
6. Δεν έχει γίνει δεκτή ούτε η πρόταση να υπάρξει ρητή αναφορά στο κείμενο της απόφασης-πλαίσιο στο σεβασμό της ελευθερίας της έκφρασης, της ελευθερίας του συνεταιρίζεσθαι αλλά και των αρχών της αναλογικότητας, της αναγκαιότητας και της μη εφαρμογής διακρίσεων. Ωστόσο, είναι βέβαιο ότι τυχόν τέτοια αναφορά θα είχε μικρή νομική αξία αφού δεν μπορεί να αντισταθμίσει το πλήγμα που επιφέρουν οι διατάξεις της απόφασης-πλαίσιο. Γιατί οι ριζοσπαστικές ιδέες δεν θα θεωρούνται ότι εμπίπτουν στην εξαίρεση αλλά στον κανόνα που εισάγει η απόφαση-πλαίσιο. Αυτό ενισχύεται από το ότι η εφαρμογή τέτοιων διατάξεων γίνεται σε κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες που ευνοούν την πλέον περιοριστική ερμηνεία των ελευθεριών εκ μέρους των διωκτικών αρχών και των δικαστηρίων.
Είναι φανερό ότι η απόφαση-πλαίσιο επιφέρει ένα καίριο πλήγμα, μια ποιοτική μεταβολή αρνητικού περιεχομένου στο πεδίο της ελευθερίας της γνώμης, της όποιας ελευθερίας γνώμης έχει κατακτηθεί στο πλαίσιο του σημερινού συστήματος.


Διευκρινήσεις της αιτιολογικής έκθεσης

Η ίδια η αιτιολογική έκθεση της απόφασης-πλαίσιο φροντίζει να ξεκαθαρίσει το προφανές: ο στόχος της ποινικοποίησης της «δημόσιας πρόκλησης για τέλεση τρομοκρατικού αδικήματος» και μάλιστα τόσο της άμεσης όσο και της έμμεσης, αποσκοπεί στη δίωξη της διάδοσης των ιδεών, δηλαδή των ιδεών εκείνων που θεωρεί η ΕΕ ότι, άμεσα ή έμμεσα, υποκινούν, ενθαρρύνουν τη διάπραξη τρομοκρατικών εγκλημάτων. Ενδεικτικό είναι ότι γίνεται λόγος για «λόγους ή γραπτά που θεωρούνται ικανά να έχουν ως αποτέλεσμα την τέλεση τρομοκρατικού εγκλήματος». Στο στόχαστρο ιδίως βρίσκεται η διάδοση ιδεών μέσω του διαδικτύου.
Όταν μάλιστα ως τρομοκρατία νοείται η αμφισβήτηση των θεμελιωδών οικονομικών, πολιτικών και κοινωνικών δομών, η πάλη των λαών για την εθνική και κοινωνική τους απελευθέρωση(17), είναι φανερό ότι θα διώκονται πλέον οι ριζοσπαστικές ιδέες, οι προοδευτικές ιδέες, οι αντιιμπεριαλιστικές αντιλήψεις οι οποίες εξάλλου, στα επίσημα κείμενα της ΕΕ θεωρούνται η αιτία της τρομοκρατίας.
Είναι χαρακτηριστικό ότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το οποίο από πολλές πλευρές προβάλλεται ως πιο δημοκρατικό σε σχέση την Επιτροπή και ακόμη ως ο θεματοφύλακας των δημοκρατικών αξιών, σε πρόσφατο Ψήφισμά του της 12ης Δεκεμβρίου 2007 σχετικά με την καταπολέμηση της τρομοκρατίας ζητά την επιτάχυνση των μέτρων για την «πρόληψη της βίαιης ριζοσπαστικοποίησης», «ζητεί να απαγορευθεί επιτέλους σε ολόκληρη την ΕΕ η προβολή της τρομοκρατίας σε όλες τις μορφές της» και ζητά επίσης «να περιοριστεί η εξάπλωση των φονταμενταλιστικών ιδεολογιών» όπου ως τέτοιες νοούνται οι, κατά την ΕΕ, «ακραίες ιδεολογίες». Επιπλέον, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο «υπογραμμίζει ότι οι ΗΠΑ αποτελούν κεφαλαιώδη εταίρο» στον τομέα της αντιτρομοκρατικής συνεργασίας.
Πρέπει να σημειωθεί ότι ήδη μια σειρά κράτη έχουν προχωρήσει στη λογική της απόφασης-πλαίσιο. Υπό την ενθάρρυνση μάλιστα της εν λόγω απόφασης-πλαίσιο είναι βέβαιο ότι θα πραγματοποιήσουν και άλλα βήματα περαιτέρω. Στη Βρετανία, ο αντιτρομοκρατικός νόμος του 2006 περιλαμβάνει το έγκλημα της «ενθάρρυνσης της τρομοκρατίας». Ο Ποινικός Κώδικας της Ισπανίας περιλαμβάνει το αδίκημα της δικαιολόγησης της τρομοκρατίας καθώς και εκείνο του εγκωμιασμού της τρομοκρατίας αν και, κάτω από την πίεση της κοινής γνώμης και των παραδόσεων των δημοκρατικών κατακτήσεων των λαών, οι νόμοι αυτοί προσκρούουν κάποιες φορές στην περιοριστική ερμηνεία των δικαστηρίων(18).


Ο σχετικός πρόσφατος νόμος των ΗΠΑ

Έχει ενδιαφέρον να αναφερθούμε στον Νόμο για την πρόληψη της βίαιης ριζοσπαστικοποίησης και της εγχώριας τρομοκρατίας που ψηφίστηκε στις ΗΠΑ το 2007 καθώς υπάρχουν πολλά κοινά στοιχεία με την πρόταση-πλαίσιο που προετοιμάζεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Από την άλλη, δεν μπορεί να μη σημειωθεί ότι στο νόμο αυτό υπάρχουν και κάποια στοιχεία που προδιαγράφουν τις εξελίξεις στην ΕΕ. Τούτο συμβαίνει όχι μόνο επειδή γενικά υπάρχει μια κοινή στρατηγική ανάμεσα στην ΕΕ και στις ΗΠΑ.
Αν παρατηρήσει κανείς την εξέλιξη των συγκεκριμένων πολιτικών αναφορών που προετοίμασαν αυτές τις νομοθετικές αλλαγές θα καταλήξει στο ίδιο συμπέρασμα, ότι δηλαδή υπάρχει μια παράλληλη πορεία της εξέλιξης του πολιτικού λόγου και των νομοθετικών επιλογών στις ΗΠΑ και στην ΕΕ στα ζητήματα της τρομοκρατίας και της δίωξης των ιδεών.
Η μετάβαση από τη δίωξη του οργανωμένου εγκλήματος και της εμπορίας ναρκωτικών, στη δίωξη της τρομοκρατίας και στη συνέχεια των ακραίων ιδεολογιών προηγήθηκε στη ρητορική των ιθυνόντων των ΗΠΑ για να περάσει στη συνέχεια στην ΕΕ και να μετουσιωθεί, πρώτα στις ΗΠΑ και μετά στην ΕΕ σε νομοθεσία. Με αυτή την έννοια είναι χρήσιμο να υπογραμμιστεί ότι ο πρόεδρος των ΗΠΑ Τζ. Μπους συνέδεσε σε πρόσφατη ομιλία του τις ακραίες πεποιθήσεις και τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 με την ιδεολογία του κομμουνισμού, σηματοδοτώντας ένα βήμα παραπέρα(19).
Σύμφωνα με το άρθρο 899Α του νόμου αυτού «βίαιη ριζοσπαστικοποίηση σημαίνει τη διαδικασία υιοθέτησης ή προώθησης συστήματος εξτρεμιστικών πεποιθήσεων με σκοπό τη διευκόλυνση της βίας που βασίζεται σε ιδεολογικές αιτίες» ενώ «βία που βασίζεται σε ιδεολογικές αιτίες σημαίνει τη χρήση, το σχεδιασμό χρήσης, την απειλή χρήσης δύναμης ή βίας από μια ομάδα ή πρόσωπο για να προωθήσει τις πολιτικές, θρησκευτικές ή κοινωνικές πεποιθήσεις του προσώπου ή της ομάδας». Είναι προφανές ότι ο ορισμός είναι κάτι περισσότερο από ευρύς αφού περιλαμβάνει μέχρι το σχεδιασμό και την απειλή χρήσης δύναμης (κι όχι μόνο βίας) με σκοπό την προώθηση των πολιτικών ακόμη και κοινωνικών αντιλήψεων ενός προσώπου.


Η συνάφεια με το θεσμικό αντικομμουνισμό

Δεν μπορούμε να θεωρήσουμε άσχετη με τις παραπάνω εξελίξεις την αντικομμουνιστική εκστρατεία που έχει αρχίσει να ξετυλίγεται με συστηματικό τρόπο τα τελευταία χρόνια στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η εκστρατεία αυτή δεν κινείται στο πεδίο της ιδεολογικής αντιπαράθεσης αλλά έχει ήδη, και λαμβάνει ολοένα και περισσότερο, θεσμικό χαρακτήρα. Διαθέτει δύο βασικές πτυχές: την προπαγανδιστική, που στόχο έχει να προετοιμάσει ιδεολογικά το έδαφος για νομοθετικές παρεμβάσεις και την καθεαυτή νομοθετική.
Στην πρώτη κατηγορία εντάσσονται τα διάφορα Ψηφίσματα που υιοθετήθηκαν τα τελευταία δύο έτη κυρίως στην Κοινοβουλευτική Συνέλευση του Συμβουλίου της Ευρώπης και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τα οποία μάλιστα προέτρεπαν τα κράτη να λάβουν και συγκεκριμένα πολιτικά και νομοθετικά μέτρα(20).
Στη δεύτερη κατηγορία εντάσσονται οι αντικομμουνιστικοί νόμοι που ισχύουν ήδη σε διάφορα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπό την πλήρη κάλυψη της τελευταίας. Απαγόρευση των κομμουνιστικών κομμάτων υπάρχει σήμερα στη Λεττονία, Λιθουανία, Εσθονία, Πολωνία. Ποινικοποίηση της χρήσης των κομμουνιστικών συμβόλων ισχύει στην Ουγγαρία και στη Λιθουανία(21). Στην Τσεχία είναι εντελώς πρόσφατη η απαγόρευση της κομμουνιστικής νεολαίας.
Η ποινικοποίηση των κομμουνιστικών ιδεών δεν αποτελεί ιδιομορφία των κρατών της Α. Ευρώπης λόγω της ύπαρξης στο πρόσφατο παρελθόν των σοσιαλιστικών κρατών. Αξιοποιείται βέβαια το γεγονός ότι στις χώρες αυτές είναι πιο πρόσφορα (λόγω του αντικομμουνιστικού κλίματος) και πιο αναγκαία (εξαιτίας της κοινωνικής δυσαρέσκειας) τέτοια μέτρα. Στην πραγματικότητα, αξιοποιούνται οι ειδικές συνθήκες της Α. Ευρώπης για να ξεκινήσει από εκεί μια γενικευμένη προσπάθεια δίωξης των συγκεκριμένων ιδεών και ευρύτερα των ριζοσπαστικών αντιλήψεων.
Η απόφαση-πλαίσιο για την ποινικοποίηση της πρόκλησης σε τέλεση τρομοκρατικού εγκλήματος και οι αντικομμουνιστικοί νόμοι και Ψηφίσματα συγκλίνουν στον ίδιο στόχο. Η προωθούμενη απόφαση-πλαίσιο και ο θεσμικός αντικομμουνισμός αποτελούν στοιχεία της περαιτέρω ενίσχυσης της κατασταλτικής λειτουργίας του κράτους.
Η ένταση των φαινομένων ποινικοποίησης των ιδεών συνιστά μια νέα, ποιοτικά, φάση της ενίσχυσης της κατασταλτικής λειτουργίας του κράτους στις σύγχρονες αστικές δημοκρατίες.
Στο στόχαστρο βρίσκεται πρώτα απ’ όλα η ιδεολογία του μαρξισμού λενινισμού μια που η κυρίαρχη τάξη (και πάντως οι πλέον καταρτισμένοι εκπρόσωποί της) γνωρίζει την ανατρεπτική δύναμη των ιδεών. Στο στόχαστρο όμως βρίσκονται και όποιες ιδέες, απόψεις, φρονήματα κινούνται σε τροχιά αντίθεσης με το ιμπεριαλιστικό σύστημα, ακόμη και αν αυτά δεν αποτελούν συνολική απειλή για το τελευταίο. Βέβαιο, επίσης, είναι ότι η κυρίαρχη τάξη δεν απειλείται από τρομοκρατικές πράξεις οργανώσεων τύπου 17Ν καθώς έχει αποδειχθεί πολλές φορές ότι τέτοιες πρακτικές λειτουργούν αποπροσανατολιστικά και ανασταλτικά για την ταξική συνειδητοποίηση των κυριαρχούμενων τάξεων και στρωμάτων(22).


Η κοινωνική λειτουργία της ποινικοποίησης των ιδεών

Είναι χαρακτηριστικό ότι μόνιμη επωδός της αντιτρομοκρατικής νομοθεσίας, όπως και της νομοθεσίας δικτατορικών μορφών του αστικού κράτους είναι η ανοιχτή αναφορά στην ασφάλεια του κοινωνικο-οικονομικού και πολιτικού συστήματος.
Γι’ αυτό και η απόφαση-πλαίσιο για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας του 2002 προσδίδει στα αδικήματα χαρακτήρα τρομοκρατικό όταν έχουν σκοπό και είναι δυνατό «να αποσταθεροποιήσει σοβαρά ή να καταστρέψει τις θεμελιώδεις πολιτικές, συνταγματικές, οικονομικές ή κοινωνικές δομές μιας χώρας ή ενός διεθνούς οργανισμού». Με τον ίδιο τρόπο τίθεται το ζήτημα στο άρθρο 40 του ν. 3251/2004.
Έχει ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι κατά τη συζήτηση για τη σύνταξη του χουντικού «Συντάγματος» του 1968 τονίστηκε ότι κοινωνικό καθεστώς «είναι η υλική συγκρότησις και το ιδεολογικόν εποικοδόμημα του αστικού καθεστώτος όπως τα έχει διαμορφώσει η ιστορία της Ελλάδος και η παράδοσις»(23). Παρόμοια, κατά την τροποποίηση του άρθρου 191 ΠΚ (διασπορά ψευδών ανησυχητικών ειδήσεων) που έγινε το 1969, προσδιορίστηκαν οι ψευδείς ειδήσεις που σχετίζονται με την οικονομία σε εκείνες «που είναι ικανές να ταράξουν την ακολουθούμενη πολιτική οικονομικής ανάπτυξης για την ενθάρρυνση εγχώριων ιδιωτικών επενδύσεων, την προσέλκυση ξένων κεφαλαίων για δημόσιες ή ιδιωτικές επενδύσεις»(24).
Η ενίσχυση αυτή της κατασταλτικής λειτουργίας έχει κυρίως προληπτικό χαρακτήρα. Αποτελεί νομική, ιδεολογική, ψυχολογική, υλικοτεχνική, οργανωτική προετοιμασία. Σημειώνεται ενόψει της εντεινόμενης επίθεσης στο βιοτικό επίπεδο και στις εργασιακές και κοινωνικές κατακτήσεις των λαών η οποία εκτιμάται ότι θα προκαλέσει ολοένα και μεγαλύτερη όξυνση της ταξικής πάλης.
Γύρω από αυτή την προοπτική στρέφεται ο προβληματισμός των κυρίαρχων κύκλων στις ΗΠΑ και στην ΕΕ. Όπως γράφει ο Z. Brzezinski, «σήμερα οι λαοί έχουν αφυπνιστεί πολιτικά όσον αφορά την ανθρώπινη ανισότητα. Μέχρι σχετικά πρόσφατα, η μεγάλη πλειοψηφία του ανθρωπίνου γένους αποδεχόταν μοιρολατρικά την κοινωνική αδικία… Η δημαγωγική κινητοποίηση των αδυνάτων, των φτωχών και των καταπιεσμένων γίνεται εξαιρετικά εύκολη»(25).
Στο ίδιο μήκος κύματος, ο H. Kissinger κάνει λόγο για την ανάγκη αποτροπής των οικονομικών υφέσεων καθώς και για τον κίνδυνο κοινωνικών ανατροπών στη Λατινική Αμερική ενώ ο βασικός κίνδυνος βρίσκεται κατά την άποψή του στην Κολομβία και στη Βενεζουέλα(26). Αυτή ακριβώς η κατάσταση ενδέχεται να δημιουργήσει θανάσιμο κίνδυνο όχι μόνο για την ηγεμονία των ΗΠΑ αλλά για τον ίδιο τον καπιταλισμό: «Οι υπάρχουσες παγκόσμιες ανισότητες … θ’ αποκτήσουν μια απόλυτα ορατή διάσταση. Και παρόμοια εξέλιξη, μπορεί να θέσει σε αμφισβήτηση τόσο το ρόλο της Αμερικής ως ηγετικής δημοκρατίας στον κόσμο, όσο και το νόημα της ίδιας της δημοκρατίας» λέει ο Z. Brzezinski(27). Γι’ αυτό ο J. Nye υποστηρίζει ότι ο στρατός των ΗΠΑ πρέπει να είναι εκπαιδευμένος ώστε να είναι σε θέση να αντιμετωπίσει μελλοντικά «μαζικές αναταραχές»(28).
Στο ίδιο μοτίβο, ο Z. Brzezinski θεωρεί ότι «η κύρια απειλή που αντιμετωπίζει τόσο η Αμερική όσο και ολόκληρος ο κόσμος είναι οι ολοένα και πιο βίαιες πολιτικές ταραχές που μπορούν να καταλήξουν σε παγκόσμια αναρχία». Κυρίως, όπως ομολογεί ο H. Kissinger, «πάνω από την παγκοσμιοποίηση πλανάται σαν μαύρο σύννεφο η απειλή ότι οι πολιτικές πιέσεις θα ξηλώσουν το σύστημα της ελεύθερης αγοράς σε παγκόσμια κλίμακα, με όλους τους συνεπακόλουθους κινδύνους για τους δημοκρατικούς θεσμούς»(29).
Οι ιθύνοντες ομολογούν λοιπόν, με τον ένα ή άλλο τρόπο, ότι το καπιταλιστικό σύστημα δεν είναι τόσο σταθερό όσο φαίνεται ή όσο θέλουν οι υποστηρικτές του να το παρουσιάζουν. Για το λόγο τούτο οικοδομείται όλο αυτό το νομοθετικό πλαίσιο, προκειμένου να τιθασευτεί η άμεση όξυνση των κοινωνικών αντιθέσεων αλλά και να προετοιμαστεί αποτελεσματικά το αστικό κράτος για επερχόμενες κοινωνικές συγκρούσεις που θα υπονομεύσουν την ίδια την ύπαρξή του.
Βέβαια, όπως η ιστορική εμπειρία έχει δείξει, στην τελευταία αυτή περίπτωση θα χρησιμοποιηθεί τόσο η νομοθεσία και το καθεστώς έκτακτης ανάγκης (όπως εκείνο του άρθρου 48 του δικού μας Συντάγματος) όσο και η κατάλυση της αστικής δημοκρατίας σε όφελος δικτατορικών μορφών διακυβέρνησης που, σε τέτοιες συνθήκες, είναι περισσότερο αποτελεσματικές.
Ειδικά για το καθεστώς έκτακτης ανάγκης, πρέπει να σημειωθεί ότι χρησιμοποιήθηκε συχνά την περίοδο του μεσοπολέμου και στις αρχές της δεκαετίας του 1950 και κάποιες φορές αποτέλεσε το όχημα μετάβασης από την αστική δημοκρατία στη δικτατορία. Στη συνέχεια περιέπεσε σε αδράνεια αφού δεν υπήρξαν οξυμμένες κοινωνικές συγκρούσεις που να καθιστούν αναγκαία τη χρήση του(30).
Σήμερα, εισάγονται νέες μορφές καθεστώτος έκτακτης ανάγκης. Χαρακτηριστικό τους είναι η διακρατική συνεργασία στην καταστολή. Προωθημένο παράδειγμα είναι η λεγόμενη «ρήτρα αλληλεγγύης» που περιλαμβάνεται στο άρθρο 188 ΙΗ παρ. 1 στοιχ. α’ της Συνθήκης της Λισαβόνας. Εκεί προβλέπεται η δυνατότητα στρατιωτικής επέμβασης των στρατιωτικών δυνάμεων της ΕΕ στο εσωτερικό των κρατών μελών της για «την πρόληψη τρομοκρατικής απειλής στο έδαφος των κρατών μελών», «την προστασία των δημοκρατικών θεσμών και του άμαχου πληθυσμού από ενδεχόμενη τρομοκρατική επίθεση, την παροχή συνδρομής σε κράτος μέλος στο έδαφός του, μετά από αίτηση των πολιτικών του αρχών, σε περίπτωση τρομοκρατικής επίθεσης». Στη «ρήτρα αλληλεγγύης» βρίσκεται η σύνδεση της αντιτρομοκρατικής νομοθεσίας με μια νέα, διακρατική μορφή επιβολής του καθεστώτος έκτακτης ανάγκης.
Η ποινικοποίηση των ιδεών που έστω και σε εμβρυώδη μορφή, πάντοτε υπήρχε στις αστικές δημοκρατίες, μετατρέπεται στη σημερινή περίοδο σε σημαντικό εργαλείο καταπολέμησης των ιδεών που ενδέχεται να αμφισβητήσουν την κοινωνικο-οικονομική και πολιτική τάξη πραγμάτων, στο πλαίσιο της γενικότερης ενίσχυσης της κατασταλτικής λειτουργίας του κράτους.
Η ενίσχυση της αντιτρομοκρατικής νομοθεσίας και η προϊούσα ποινικοποίηση των ριζοσπαστικών ιδεών απαλλάσσουν την αστική δημοκρατία από τις, περιττές σήμερα, υποχωρήσεις που είχαν γίνει στο εργατικό κίνημα σε προηγούμενες δεκαετίες, αλλά κυρίως θωρακίζουν την αστική δημοκρατία έτσι ώστε να μην καταστεί αναγκαία η προσφυγή στο καθεστώς έκτακτης ανάγκης όταν οι κοινωνικές αντιθέσεις θα οξυνθούν σε σημείο επικίνδυνο για το κυρίαρχο κοινωνικο-οικονομικό σύστημα.


Υποσημειώσεις

1 Βλ. Ν. Ανδρουλάκης, Ποινικόν δίκαιον (γενικόν μέρος), Αθήνα-Κομοτηνή, εκδ. Αντ. Σάκκουλα, 1985, σελ. 162 και Ι. Μανωλεδάκης, Ποινικό δίκαιο (άρθρα 1-49 ΠΚ), επιτομή γενικού μέρους, Θεσσαλονίκη, εκδ. Σάκκουλα, 1999, σελ. 140 όπου ορίζει ως πράξη την «κοινωνική εκδήλωση του ανθρώπου, αντιληπτή από τις αισθήσεις».
2 Βλ. Η. Ηλιού, Το Σύνταγμα και η αναθεώρησή του, Αθήνα, εκδ. Θεμέλιο, 1975, σελ. 214, 216-217.
3 Βλ. Ρ. Μπόγερ – Χ. Μορέ, η άγνωστη ιστορία του εργατικού κινήματος των ΗΠΑ, Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1993, σελ. 588-589, 607, 623-624, 633.
4 V. Ferrari, Li diritto in funzione del potere (il “Berufsverbot” nella Repubblica Federale Tedesca), περ. Sociologia del Diritto, τευχ. 1/1977, σελ. 75 επ. και Γ. Ντίτφουρτ, Ζήσε άγρια και επικίνδυνα (προοπτικές μιας ριζοσπαστικής οικολογίας), Αθήνα, εκδ. Στάχυ, 1992, σελ. 361 επ. όπου δίνεται το περίγραμμα της καταστολής των λαϊκών αγώνων στην ΟΔ Γερμανίας κατά τη δεκαετία του 1980.
5 Βλ. Ρ. Κούνδουρος, Η ασφάλεια του καθεστώτος (πολιτικοί κρατούμενοι, εκτοπίσεις και τάξεις στην Ελλάδα 1924-74), Αθήνα, εκδ. Καστανιώτη, 1978, σελ. 74 επ., 130 επ.
6 Βλ. Δ. Καλτσώνης, Νομιμότητα και δημοκρατικές κατακτήσεις (σκέψεις με αφορμή τα 70 χρόνια από την έναρξη εφαρμογής του «ιδιώνυμου» του Βενιζέλου), περ. Κομμουνιστική Επιθεώρηση, τευχ. 1/2000, σελ. 128-136.
7 Βλ. Ι. Μανωλεδάκης, Το έννομο αγαθό ως βασική έννοια του ποινικού δικαίου, Θεσσαλονίκη, εκδ. Σάκκουλα, 1998, σελ. 31-33, 37, 195-197.
8 Βλ. Ι. Μανωλεδάκης, Επιβουλή της δημόσιας τάξης (άρθρα 183-197 ΠΚ), Θεσσαλονίκη, εκδ. Σάκκουλα, 1994, σελ. 8-9.
9 Βλ. Ι. Μανωλεδάκης, Προσβολές κατά της πολιτειακής εξουσίας (άρθρα 167-182 ΠΚ), Θεσσαλονίκη, εκδ. Σάκκουλα, 1994, σελ. 371 επ.
10 Ένα τέτοιο παράδειγμα αποτελεί η 34767/1996 αποφ. του Πλημμελειοδικείου Αθηνών η οποία ερμήνευσε το νόμο με τρόπο που να μην ποινικοποιείται η έκφραση γνώμης. Βλ. την απόφαση του δικαστηρίου με πρόεδρο τον εφέτη Α. Παπαθεοδώρου, περ. Ποινικά Χρονικά, τ. ΜΖ, σελ. 690-694. Για τη μερική και προσωρινή ανενέργεια των νόμων βλ. Δ. Καλτσώνης, Κράτος και ανενέργεια του νόμου, Αθήνα-Κομοτηνή, εκδ. Αντ. Σάκκουλα, 1998, σελ. 79 επ., 87 επ. ενώ από άλλη οπτική γωνία για το θέμα βλ. Ν. Κουράκης, Ποινικές διατάξεις που μένουν ανεφάρμοστες (ένα κρίσιμο πρόβλημα της αντεγκληματικής πολιτικής), περ. Ποινικός Λόγος, 2001, σελ. 2175-2179.
11 Βλ. Λ. Φεραγιόλι, Βία και πολιτική, Αθήνα, εκδ. Στοχαστής, 1985, σελ. 58 και Δ. Μπελαντής, Αναζητώντας τον «εσωτερικό εχθρό», Αθήνα, εκδ. Προσκήνιο-Αγγ. Σιδεράτος, 2004, σελ. 100 επ.
12 Ε. Φυτράκης, Τα δικαιώματα του ανθρώπου στην ποινική δίκη: από τον εξανθρωπισμό στον «εκσυγχρονισμό», στον τόμο της Ελληνικής Ένωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, Τα δικαιώματα στην Ελλάδα 1953-2003 (από το τέλος του εμφυλίου στο τέλος της μεταπολίτευσης), Αθήνα, εκδ. Καστανιώτη, 2004, σελ. 391 επ.
13 Βλ. Ι. Μανωλεδάκης, Ασφάλεια κράτους ή ελευθερία;, στον τόμο Α. Μανιτάκης – Α. Τάκης (επιμ.), Τρομοκρατία και δικαιώματα, Αθήνα, εκδ. Σαββάλας, 2004, σελ. 29 και Δ. Σαραφιανός – Χ. Τσαϊτουρίδης, Η υπεράσπιση της δημοκρατίας από τρομοκρατικά αδικήματα και η προάσπιση της ελευθερίας από αντιτρομοκρατικά νομοθετήματα, στον ίδιο, σελ. 191 επ. και Ε. Συμεωνίδου – Καστανίδου, Οργανωμένο έγκλημα και τρομοκρατία, Αθήνα-Θεσσαλονίκη, εκδ. Σάκκουλα, 2005, σελ. 36 επ., 116 επ., 152 επ.
14 Βλ. για παράδειγμα τον Anti-Terrorism Bill 2005 της Αυστραλίας όσο και το νέο αντιτρομοκρατικό νόμο της Αργεντινής ιδίως το άρθρο 2 του νόμου, στο www.derechos.org/nizkor/arg/ley και www.clarin.com/diario/2007/06/11.
15 Βλ. Στ. Παύλου, Ευρωπαϊκή Ένωση και ΕΣΔΑ, περ. Ποινικά Χρονικά, 2008, ιδίως σελ. 108 επ. αλλά και Λ. Κοτσαλής, Κράτος δικαίου και ποινικό δίκαιο, περ. Νομικό Βήμα, τ. 56, 2008, σελ. 285-292.
16 Βλ. Πρόταση «Απόφαση – Πλαίσιο του Συμβουλίου σχετικά με την τροποποίηση της απόφασης –πλαισίου 2002/475/ΔΕΥ για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας», COM (2007) 650 τελικό και Πρακτικά της κοινής συνεδρίασης της Ειδικής Διαρκούς Επιτροπής Ευρωπαϊκών Υποθέσεων και της Διαρκούς Επιτροπής Δημόσιας Διοίκησης, Δημόσιας τάξης και Δικαιοσύνης της Βουλής των Ελλήνων, 11 Ιανουαρίου 2008.
17 Βλ. για παράδειγμα τις επίσημες τοποθετήσεις της ΕΕ, και πρώτα απ’ όλα το κείμενο των Συμπερασμάτων της εκάστοτε προεδρίας της ΕΕ σχετικά με τον αγώνα του παλαιστινιακού ή του ιρακινού λαού για εθνική απελευθέρωση.
18 Βλ. Parlement Européen, Direction Générale Politiques Internes de l’ Union, Département Thématique C, Droits des Citoyens et Affaires Constitutionnelles, Préoccupations en matiere de droits de l’ homme par rapport a une législation au térrorisme et aux délits connexes (briefing paper), Mars 2008, PE 393.283.
19 Βλ. εφημ. Ριζοσπάστης, 13 Ιουνίου 2007.
20 Βλ. H. Lerouge, The specter of communism is still haunting Europe, www.politicalaffairs.net.
21 Βλ. εφημ. Ελευθεροτυπία, 22 Ιουνίου 2008.
22 Βλ. Β.Ι.Λένιν, Γιατί η σοσιαλδημοκρατία πρέπει να κηρύξει αποφασιστικό και αμείλιχτο πόλεμο στους σοσιαλιστές-επαναστάτες; Άπαντα, Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1978, τ. 6, σελ. 376 και του ίδιου, Επαναστατικός τυχοδιωκτισμός, οπ.π., τ. 6, σελ. 381-388 και Γ. Βάϊχολντ, Ο αναρχισμός σήμερα, Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1983 και Λ. Ζαμοϊσκι, Τα κρυφά ελατήρια της τρομοκρατίας, Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1986 και Δ. Παπαβασιλείου, Στα εργαστήρια κατασκευής πολέμων, Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 2002 και Λ. Σάσα, η υπόθεση Μόρο, Αθήνα, εκδ. Πατάκη, 2002 και Κ. Γρίβας, Αντι-φάκελος 17Ν, Αθήνα, εκδ. Κάκτος, 2003.
23 Βλ. Ν. Παπαχρήστος, Οι αντιλήψεις της απριλιανής δικτατορίας για τα δικαιώματα, στον τόμο της Ελληνικής Ένωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, Τα δικαιώματα στην Ελλάδα 1953-2003, Αθήνα, εκδ. Καστανιώτη, 2004, σελ. 41 επ., 44.
24 Βλ. Ι. Μανωλεδάκης, Επιβουλή της δημόσιας τάξης (άρθρα 183-197 ΠΚ), οπ.π., σελ. 9.
25 Z. Brzezinski, Η επιλογή (παγκόσμια κυριαρχία ή παγκόσμια ηγεσία), Αθήνα, εκδ. Α.Α. Λιβάνη, 2005, σελ. 89-90.
26 H. Kissinger, ΗΠΑ: αυτοκρατορία ή ηγετική δύναμη; Αθήνα, εκδ. Α.Α. Λιβάνη, 2002, σελ. 71, 121 επ.
27 Z. Brzezinski, Η επιλογή (παγκόσμια κυριαρχία ή παγκόσμια ηγεσία) , οπ.π., σελ. 338.
28 J. Nye, Το παράδοξο της αμερικανικής δύναμης, Αθήνα, εκδ. Παπαζήση, 2003, σελ. 128.
29 H. Kissinger, ΗΠΑ: αυτοκρατορία ή ηγετική δύναμη; οπ.π., σελ. 360.
30 Βλ. Π. Φουντεδάκη, Οι ανατροπές της κανονικότητας και το καθεστώς έκτακτης ανάγκης, περ. Το Σύνταγμα, τευχ. 4/2007, σελ. 1149 επ.

Τετάρτη, 15 Σεπτεμβρίου 2010

Πολιτικοί και κοινωνικοί περιορισμοί του δικαιώματος του συνέρχεσθαι

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Ουτοπία τευχ. 75, Μάιος-Ιούνιος 2007, σελ. 53-74



Το δικαίωμα του συνέρχεσθαι θεωρείται, και είναι πράγματι, ένα από τα πλέον σημαντικά. Σε τι συνίσταται η ιδιαίτερη σημασία αυτού του δικαιώματος το οποίο ασκείται μόνο συλλογικά; Αυτή έχει αποδειχθεί ιστορικά. Η συνάθροιση αποτελεί δυνητικά χώρο συνένωσης βουλήσεων και προσπαθειών. Με αυτή την έννοια πολλαπλασιάζει την επίδραση των συμμετεχόντων στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Η έκφραση, με συλλογικό, μαζικό τρόπο, μιας κοινής λίγο – πολύ βούλησης συνιστά σημαντικό μέσο πολιτικής πίεσης.
Παράλληλα, μπορεί να αποτελεί χώρο συνειδητοποίησης των επιδιώξεων και αναγκών, πεδίο δηλαδή ατομικής και συλλογικής – ταξικής συνειδητοποίησης, πρώτα απ’ όλα για τους ίδιους τους συμμετέχοντες αλλά και για άλλους. Επιδρά ψυχολογικά έντονα τόσο στους συμμετέχοντες όσο και σε εκείνους που δεν συμμετέχουν(1). Επιδρά δηλαδή γενικότερα στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης.
Η συνάθροιση μπορεί να διευκολύνει τη μετάβαση από τη συλλογική σκέψη στη συλλογική πράξη. Υπό προϋποθέσεις ενδέχεται να οδηγεί σε επιμέρους πράξεις αμφισβήτησης και παραβίασης της ισχύουσας νομιμότητας. Τέτοιες πράξεις άλλοτε αμφισβητούν την κυρίαρχη τάξη πραγμάτων (το νομικό και πολιτικό σύστημα πριν απ’ όλα) σε ένα τουλάχιστον βαθμό, ενώ άλλοτε ενδέχεται να την ενδυναμώνουν.
Πολύ περισσότερο, είναι δυνατό, υπό κατάλληλες συνθήκες, οι συναθροίσεις να οδηγούν στην ανατροπή της κυρίαρχης πολιτικής εξουσίας ή τουλάχιστον σε καταστάσεις που μπορούν να θέσουν υπό αμφισβήτηση την εξουσία ή να μοιάζουν ότι τη θέτουν υπό αμφισβήτηση. Με αυτή την έννοια, οι θεμελιωτές του μαρξισμού θεωρούσαν ότι οι διαδηλώσεις, μαζί με τις απεργίες, μπορούν να αποτελούν «ένα κρίκο στην κοινή αλυσίδα της επαναστατικής πάλης»(2).
Στη δουλοκτητική και τη φεουδαρχική κοινωνία δεν υπήρχε το δικαίωμα του συνέρχεσθαι με την έννοια που το γνωρίζουμε στην καπιταλιστική κοινωνία με την τυπική ισότητα των υποκειμένων. Στην πραγματικότητα, η θεσμοθετημένη ανισότητα των κοινωνικών τάξεων δεν επέτρεπε την ανάπτυξή του δικαιώματος σε προγενέστερους κοινωνικο-οικονομικούς σχηματισμούς. Υπήρχε πιθανά de facto ως δυνατότητα για την κυρίαρχη τάξη των δουλοκτητών ή των φεουδαρχών, ανάλογα βέβαια και με τις εσωτερικές έριδες και αντιθέσεις των τάξεων αυτών. Η συνάθροιση των δούλων ή των δουλοπάροικων χωρικών, συνιστούσε από μόνη της το προοίμιο επανάστασης αν όχι αυτήν καθεαυτήν την επανάσταση ενώ η συνάθροιση για τους ελεύθερους, δουλοκτήτες της αρχαίας Αθήνας αποτελούσε τρόπο άσκησης της εξουσίας, ή τουλάχιστον συμμετοχής σε ένα βαθμό σε αυτήν.
Οι ίδιες οι συνθήκες του δουλοκτητικού και ιδίως του φεουδαρχικού τρόπου παραγωγής δεν ευνοούσαν τη συγκέντρωση πληθυσμού σε αστικά κέντρα. Κατά συνέπεια δεν ήταν, και από καθαρά πρακτική σκοπιά, εύκολο να συγκεντρωθούν αλλά ούτε κάν να έρθουν σε επαφή μεταξύ τους οι δουλοπάροικοι μιας ευρύτερης περιοχής. Ο Φ. Ένγκελς χαρακτήριζε τους δουλοπάροικους αγρότες ως μια «διασκορπισμένη, αραιή, μαθημένη στην τυφλή υποταγή αγροτική μάζα»(3).
Στον καπιταλιστικό κοινωνικο-οικονομικό σχηματισμό η νομική – συνταγματική αναγνώριση του δικαιώματος και, κυρίως, η έκταση της αναγνώρισής του στην πράξη γνώρισαν και γνωρίζουν διακυμάνσεις. Αυτές εξαρτώνται από την ιστορική περίοδο και τον εκάστοτε συσχετισμό δυνάμεων.
Το δικαίωμα της συνάθροισης διαμορφώθηκε την περίοδο της ιστορικής ανόδου της αστικής τάξης. Οι συναθροίσεις ευνοήθηκαν αντικειμενικά από τη συγκέντρωση του πληθυσμού η οποία υπήρξε καρπός της ανάπτυξης του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Αποτέλεσαν ένα από τα μέσα πάλης ενάντια στη φεουδαρχία. Μια από τις κορυφαίες στιγμές μπορεί να θεωρηθεί η διαδήλωση του λαού του Παρισιού και η ακόλουθη κατάληψη της Βαστίλλης που οδήγησε στην πτώση του τυραννικού, φεουδαρχικού καθεστώτος.
Οι εξελίξεις αυτές βρήκαν την αντανάκλασή τους στα νομικά κείμενα και διακηρύξεις. Το δικαίωμα της συνάθροισης διαμορφώθηκε πρώτα νομολογιακά στην Αγγλία ως παρεπόμενο της ελευθερίας του λόγου. Κατοχυρώθηκε το 1791 στην πρώτη τροποποίηση του αμερικανικού Συντάγματος ως «δικαίωμα του λαού να συναθροίζεται ειρηνικά».
Ωστόσο, η ανερχόμενη αστική τάξη υπήρξε γενικά μάλλον φειδωλή στη διακήρυξη της ελευθερίας του συνέρχεσθαι. Η διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου και του πολίτη του 1789 δεν περιλάμβανε αναφορά στο δικαίωμα της συνάθροισης. Η νέα κυρίαρχη τάξη ενδιαφερόταν πρώτιστα για την κατοχύρωση των δικαιωμάτων που σχετίζονταν με την οικονομική και πολιτική της κυριαρχία. Το πρώτο, σημαντικό, ιερό δικαίωμα που διακηρύχθηκε ήταν αυτό της ιδιοκτησίας. Η συνάθροιση υπήρξε απαραίτητη για την αστική τάξη κατά την περίοδο που ασκούσε κοινωνική και πολιτική αντιπολίτευση ακριβώς επειδή ο αποφασιστικός παράγοντας για την ανατροπή της φεουδαρχίας υπήρξε η μαζική συμμετοχή των λαϊκών τάξεων, ιδίως των αγροτών, αλλά και της νεοσχηματιζόμενης εργατικής τάξης. Η αστική τάξη, όντας κοινωνική μειοψηφία, ήταν φυσικό να αισθάνεται ανασφαλής μπροστά στη δραστηριοποίηση των λαϊκών τάξεων.
Στη συνέχεια, βέβαια, τα γαλλικά επαναστατικά Συντάγματα του 1791 και του 1793 αναφέρονταν στο δικαίωμα του λαού να συναθροίζεται ειρηνικά και χωρίς όπλα. Η ριζοσπαστικοποίηση της επανάστασης κατά την περίοδο αυτή βρήκε την αντανάκλασή της και στην κατοχύρωση του δικαιώματος της συνάθροισης στα σχετικά συνταγματικά κείμενα.
Ανάμεσα στα δύο αυτά κείμενα υπάρχει μάλιστα μια αξιοσημείωτη διαφορά. Το μεν πρώτο, του 1791, αναφέρεται στο “droit de s’assembler paisiblement et sans armes, en satisfaisant aux lois de police”. Το δεύτερο, του 1793, καρπός της επικράτησης της ριζοσπαστικής πτέρυγας των γιακωβίνων, αναφέρεται στο άρθρο 7 στο “droit de s’assembler paisiblement”. Απαλείφθηκε δηλαδή η φράση χωρίς όπλα και σύμφωνα με τις αστυνομικές διατάξεις.
Επίσης δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι στα γαλλικά Συντάγματα από το 1799 μέχρι το 1847 δεν υπήρχε αναφορά στο δικαίωμα στη συνάθροιση. Μόνο μετά την επανάσταση του 1848 η οποία συντάραξε τη γαλλική κοινωνία επανήλθε η συνταγματική διακήρυξη του δικαιώματος.


Η θεμελιώδης αντινομία

Όπως συμβαίνει γενικότερα, η διακήρυξη των δικαιωμάτων στα αστικά Συντάγματα χαρακτηρίζεται από μια εσωτερική αντινομία την οποία είχαν επισημάνει ήδη οι θεμελιωτές του μαρξισμού(4). Πρόκειται για την αντίφαση ανάμεσα στην τυπική ισότητα των υποκειμένων δικαίου και στην πραγματική ανισότητα που διέπει τις κοινωνικές σχέσεις. Αυτή είναι μια θεμελιώδης θέση της σχετικής μαρξιστικής λενινιστικής ανάλυσης.
Η αντίφαση εκφράζεται με ειδικό τρόπο στα δικαιώματα και στις ελευθερίες. Ακόμη και όταν τα συνταγματικά και νομικά κείμενα δεν περιλαμβάνουν σοβαρούς περιορισμούς, η κοινωνική πραγματικότητα και η κοινωνική θέση των τάξεων και στρωμάτων που δεν συμμετέχουν στην κρατική εξουσία λειτουργούν αποτρεπτικά ως προς τη δυνατότητα άσκησης του δικαιώματος.
Τούτο ισχύει και στην περίπτωση του δικαιώματος του συνέρχεσθαι. Αυτό σημαίνει πρώτα απ’ όλα ότι τα εξαντλητικά ωράρια εργασίας, οι πιεστικές βιοτικές ανάγκες που πρέπει να καλυφθούν, συχνά η ανέχεια και η εξαθλίωση, η απουσία ελεύθερου χρόνου δεν αφήνουν δυνατότητα επιλογής για την άσκηση του εν λόγω δικαιώματος. Εμπόδια στην άσκηση του δικαιώματος παρεμβάλλει η απουσία, ή πάντως η σπανιότητα, ελεύθερων ανοιχτών χώρων ή οι δυσκολίες χρησιμοποίησης κλειστών χώρων για τέτοιους σκοπούς(5).
Έχει σημασία να επισημάνουμε ότι η σύγχρονη πόλη στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής δεν διαθέτει κατά κανόνα τους αναγκαίους χώρους, ανοιχτούς ή κλειστούς, για την πραγματοποίηση συναθροίσεων. Η άναρχη δόμηση αλλά και η συνειδητή, όπου υπάρχει, παρέμβαση, δεν περιλαμβάνουν τους αναγκαίους ελεύθερους χώρους και κτίρια που θα εξυπηρετούσαν τη συνάθροιση μεγάλου αριθμού ανθρώπων(6).
Επιπλέον, η κυρίαρχη ιδεολογική και πολιτική ατμόσφαιρα αποδιώχνουν τα στρώματα αυτά από την ενεργό πολιτική και συνδικαλιστική δραστηριότητα. Καλλιεργείται η απάθεια και η αδιαφορία(7). Τα φαινόμενα αυτά οδηγούν πολλές φορές μέχρι τη μη άσκηση του δικαιώματος του εκλέγειν.
Για το λόγο αυτό έχει καίρια σημασία η δημιουργία συνθηκών που δεν θα οδηγούν το δικαίωμα στην αχρησία και, άρα, τη νομική διάταξη στην ανενέργεια, αλλά αντίθετα θα διευκολύνουν την άσκησή του, όσο αυτό είναι δυνατό στο πλαίσιο του κυρίαρχου κοινωνικο-οικονομικού σχηματισμού. Καρπός αυτής της αντίληψης υπήρξαν οι διατυπώσεις που χρησιμοποιήθηκαν από το σύνολο των σοσιαλιστικών συνταγματικών κειμένων.
Στο άρθρο 15 του πρώτου σοβιετικού Συντάγματος του 1918 οριζόταν ότι «προς εξασφάλισιν εις τους εργαζομένους πραγματικής ελευθερίας του συνέρχεσθαι η Ρ.Σ.Ο.Σ. Δημοκρατία, αναγνωρίζουσα το δικαίωμα των πολιτών αυτής να οργανώσι συναθροίσεις, συλλαλητήρια και πομπάς, θέτει εις την διάθεσιν της εργατικής και χωρικής τάξεως πάντα χώρον κατάλληλον δια λαϊκάς συγκεντρώσεις μετά των εγκαταστάσεων, του φωτισμού και της θερμάνσεως»(8),(9).
Σήμερα, με παρόμοιο, αλλά όχι πανομοιότυπο τρόπο, στο άρθρο 54 του Συντάγματος της Κούβας του 2002 αναφέρεται ότι «τα δικαιώματα συνάθροισης, διαδήλωσης και του συνεταιρίζεσθαι ασκούνται από τους εργαζόμενους, χειρώνακτες και διανοούμενους, τους αγρότες, τις γυναίκες, τους σπουδαστές και τα υπόλοιπα τμήματα του εργαζόμενου λαού, γι’ αυτό διαθέτουν τα απαραίτητα μέσα για τέτοιους σκοπούς. Οι μαζικές και κοινωνικές οργανώσεις διαθέτουν όλες τις διευκολύνσεις για τις προαναφερόμενες δραστηριότητες, κατά τις οποίες τα μέλη τους απολαμβάνουν την ευρύτερη δυνατή ελευθερία έκφρασης και γνώμης, που βασίζεται στο απεριόριστο δικαίωμα στην πρωτότυπη σκέψη και την άσκηση κριτικής»(10). Το τελευταίο εδάφιο, το οποίο περιλαμβανόταν και στο άρθρο 53 του Συντάγματος της Κούβας του 1976, αποτελεί πρωτοτυπία και ιδιαίτερη συμβολή του Κουβανικού Συντάγματος έναντι των άλλων συνταγματικών κειμένων των πρώην σοσιαλιστικών κρατών(11).


«Ειρηνικά και χωρίς όπλα»

Στα διάφορα συνταγματικά κείμενα το δικαίωμα στη συνάθροιση αναγνωρίζεται, όπως είναι λογικό, μέσα στα όρια της κυρίαρχης εξουσίας και της αντίστοιχης νομιμότητας. Βασική προϋπόθεση της κατοχύρωσής του ήταν και είναι ότι δεν θα συνιστά μέσο εκτροπής και ανατρεπτικής αντιπαράθεσης προς την κυρίαρχη πολιτική εξουσία. Για το λόγο αυτό τα σοσιαλιστικά Συντάγματα αναφέρονται ρητά στο δικαίωμα της εργατικής τάξης και του λαού στη συνάθροιση. Στα αστικά συνταγματικά κείμενα, αντίθετα, η αναφορά στο δικαίωμα είναι γενική στη λογική της τυπικής ισότητας: «Οι Έλληνες» κατά το ελληνικό Σύνταγμα, «όλοι οι πολίτες» κατά το Πορτογαλικό (άρθρο 45), «κάθε πρόσωπο» κατά το ελβετικό Σύνταγμα (άρθρο 22). Συνοδεύεται τουλάχιστον από τους περιορισμούς «ειρηνικά και χωρίς όπλα» οι οποίοι δεν συναντιούνται στα σοσιαλιστικά Συντάγματα.
Είναι ευνόητο ότι καμιά κρατική εξουσία δεν μπορεί να αναγνωρίσει το δικαίωμα του συνέρχεσθαι με τρόπο τέτοιο που να απειλείται η ίδια η ύπαρξη της κρατικής εξουσίας ή γενικότερα, που ουσιαστικά είναι το ίδιο, η ειρηνική, ομαλή κοινωνική συμβίωση. Ο ορισμός αυτός, η «χωρίς όπλα» συνάθροιση έχει αυτήν ακριβώς την έννοια.
Ιστορικά, έχει αποδειχθεί ότι η ένοπλη συγκέντρωση μεγάλου (ή και μικρού ενίοτε) πλήθους ανθρώπων μπορεί να οδηγήσει σε βίαιες αντιπαραθέσεις, αμφισβήτηση της νομιμότητας, ακόμη και σε ανατροπή της κυρίαρχης πολιτικής εξουσίας. Έτσι, για παράδειγμα, η συνάθροιση του ένοπλου λαού του Παρισιού οδήγησε το 1789 στην κατάληψη της Βαστίλλης και στην έναρξη της γαλλικής επανάστασης. Η κατάληψη επίσης των χειμερινών ανακτόρων το 1917 στη Ρωσία και η συνακόλουθη έναρξη της σοσιαλιστικής επανάστασης είχε αρχικά τη μορφή μιας ένοπλης διαδήλωσης.
Άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η μεγάλη διαδήλωση του λαού της Αθήνας το Φεβρουάριο του 1943 κατά τη διάρκεια της γερμανικής - ναζιστικής κατοχής που οδήγησε στην κατάληψη του υπουργείου Εργασίας και στην καταστροφή των φακέλων επιστράτευσης βάσει των οποίων χιλιάδες Έλληνες προορίζονταν για εργάτες – σκλάβοι στα εργοστάσια της ναζιστικής Γερμανίας(12).
Υπάρχουν βέβαια και περιπτώσεις που η ένοπλη συνάθροιση δεν συνεπάγεται την αμφισβήτηση αλλά, αντίθετα, την ενδυνάμωση της κυρίαρχης εξουσίας. Κλασικό παράδειγμα αποτελούν οι ένοπλες συναθροίσεις μετά την επικράτηση μιας νέας, επαναστατικής εξουσίας. Οι ένοπλοι αποτελούν τότε στήριγμα ή και τμήμα της νέας κρατικής εξουσίας. Συνήθως πρόκειται για στρατιωτικές δυνάμεις είτε λαϊκή πολιτοφυλακή είτε οτιδήποτε άλλο παρόμοιο.
Παραδείγματα μπορούμε να βρούμε και στις διάφορες επαναστάσεις του 20ού αιώνα: στην επανάσταση του Φλεβάρη 1917 στη Ρωσία που ανέτρεψε το τσαρικό καθεστώς, στην επανάσταση του Οκτωβρίου 1917 στη Ρωσία που εγκαθίδρυσε το πρώτο σοσιαλιστικό κράτος, στις ένοπλες συναθροίσεις του λαού της Κούβας που έπαιρναν παράλληλα το χαρακτήρα λαϊκών συνελεύσεων όπως εκείνες του 1961 και 1962 που κατέληξαν στην υιοθέτηση της Πρώτης και της Δεύτερης Διακήρυξης της Αβάνας.
Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις ένοπλων ή περίπου ένοπλων συναθροίσεων, οργανώσεων παρακρατικού χαρακτήρα που τυγχάνουν της μεγαλύτερης ή μικρότερης ανοχής της κρατικής εξουσίας ενώ άλλοτε ενθαρρύνονται αμέσως ή εμμέσως από αυτήν. Τέτοιες ήταν για παράδειγμα οι συγκεντρώσεις στις ΗΠΑ των οπαδών της ρατσιστικής «Κου Κλουξ Κλαν». Οι συναθροίσεις αυτές κατέληγαν συχνά σε βιαιοπραγίες και διάπραξη αδικημάτων όπως εμπρησμοί, ανθρωποκτονίες, πρόκληση βαριών σωματικών βλαβών κλπ.
Από τα παραπάνω είναι φανερό ότι καμιά πολιτική εξουσία δεν επιτρέπει καταρχήν την ένοπλη συνάθροιση αντιπάλων της. Ταυτόχρονα, οι κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις, όταν μπορούν και θέλουν να αμφισβητήσουν την κυρίαρχη εξουσία, δεν περιορίζονται, όπως είναι λογικό, από τις όποιες νομοθετικές απαγορεύσεις. Έτσι, σε συνθήκες έντονης αμφισβήτησης της κρατικής εξουσίας οι ένοπλες συναθροίσεις μπορούν να λαμβάνουν χώρα παρά την όποια νομοθετική απαγόρευση. Αυτό συμβαίνει ακόμη πιο έντονα σε συνθήκες ιδιαίτερα οξυμμένης κοινωνικής και πολιτικής διαμάχης. Τότε η σύγκρουση αυτή οδηγεί ουσιαστικά στο φαινόμενο της δυαδικής εξουσίας, δηλαδή στη συνύπαρξη δύο, παράλληλων εξουσιών: της υπό αμφισβήτηση εξουσίας που μπορεί να είναι η νόμιμη, μπορεί όμως και όχι (αν πρόκειται για δικτατορικό καθεστώς), και της υπό δημιουργία ανερχόμενης, νέας επαναστατικής εξουσίας που διεκδικεί την εγκαθίδρυση της δικής της νομιμότητας.
θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι η συνταγματική μνεία στις «χωρίς όπλα» συναθροίσεις στο ελληνικό Σύνταγμα και αλλού είναι ουσιαστικά άνευ αντικειμένου, πολύ περισσότερο που η οπλοφορία συνιστά υπό προϋποθέσεις ποινικό αδίκημα. Γιατί όμως θεωρήθηκε απαραίτητη η αναφορά αυτή τόσο στο ελληνικό όσο και σε άλλα Συντάγματα;
Η αναφορά αυτή ενισχύει νομικά, ιδεολογικά και πρακτικά τις αστυνομικές αρχές στην αντιμετώπιση τέτοιων συναθροίσεων. Ο προσδιορισμός «χωρίς όπλα» πρέπει να γίνει κατανοητός μαζί με το «ειρηνικά» - «ήσυχα». Το «χωρίς όπλα» προσδιορίζει κατά πάσα πιθανότητα το μέγιστο, το αυτονόητο κακό για το συνταγματικό νομοθέτη, ενώ το κέντρο βάρους πέφτει στην πραγματικότητα στο «ήσυχα»(13).
Η έννοια «ήσυχα» μπορεί να δεχτεί βέβαια ποικίλες ερμηνείες. Είναι μάλλον ενδεικτικό ότι στη χώρα μας δεν προτιμήθηκε ο διεθνώς καθιερωμένος όρος «ειρηνική» συνάθροιση ο οποίος είναι σαφώς περισσότερο συγκεκριμένος. Από μόνο του το επίρρημα «ήσυχα» παραπέμπει εμμέσως στην αντίληψη ότι οι συναθροίσεις συχνά δεν είναι ήσυχες με την τρέχουσα σημασία του όρου. Έχει δηλαδή γλωσσικά ένα σχετικά αρνητικό φορτίο για το δικαίωμα στη συνάθροιση.
Κατά την πλέον ευρεία νομική ερμηνεία, η συνάθροιση δεν είναι ήσυχη όταν έχει σκοπούς εγκληματικούς, πολύ περισσότερο μάλιστα επαναστατικούς. Έτσι, κάθε διάπραξη οποιουδήποτε εγκλήματος από τους συμμετέχοντες, απειλή διάπραξης εγκλήματος ή απλώς η ύπαρξη συνθηκών που ευνοούν τη διάπραξη εγκλήματος, καθιστούν τη συνάθροιση «μη ήσυχη» και άρα τη θέτουν εκτός συνταγματικού πεδίου προστασίας. Σύμφωνα με αυτή την εκδοχή ακόμη και τα υβριστικά συνθήματα σε βάρος ενός υπουργού μπορεί να υπάγουν τη συνάθροιση στις μη ήσυχες.
Κατά άλλη, πιο στενή ερμηνεία, η συνάθροιση καθίσταται μη ήσυχη όταν διαπράττονται ή υπάρχει απειλή ή κίνδυνος να διαπραχθούν όχι οποιαδήποτε εγκλήματα αλλά εκείνα που σημαίνουν την άσκηση βίας κατά προσώπων ή πραγμάτων. Σε κάθε περίπτωση θεωρείται μη ήσυχη η συνάθροιση κατά την οποία οι συμμετέχοντες «επιδιώκουν ή επιφέρουν» σοβαρή παρακώλυση της συγκοινωνίας ή καταλαμβάνουν κάποιο δημόσιο κτίριο κλπ(14).


Η επίδραση του συσχετισμού των δυνάμεων

Στις αστικές δημοκρατίες υφίστανται σημαντικοί νομοθετικοί περιορισμοί στην ελευθερία της συνάθροισης παρά το γεγονός ότι η καλλιεργούμενη εντύπωση, ειδικά για τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης, είναι ότι στα κράτη αυτά οι πολίτες απολαμβάνουν ευρύτατων ελευθεριών. Σε όλες όμως τις περιπτώσεις, είναι εμφανής ο ρόλος του συσχετισμού των δυνάμεων και οι διακυμάνσεις του οι οποίες εγγράφονται είτε στο δίκαιο είτε τελικά στον τρόπο με τον οποίο εφαρμόζονται στην πράξη οι σχετικές συνταγματικές και νομικές διατάξεις.


Η γαλλική νομοθεσία

Είναι χαρακτηριστικό το γαλλικό παράδειγμα. Η Γαλλία είναι μια χώρα που σημαδεύτηκε από σημαντικούς λαϊκούς αγώνες. Η ίδια η ανατροπή της φεουδαρχίας έγινε, όπως είναι γνωστό, με τρόπο επαναστατικό και όχι με συμβιβασμό όπως σε άλλα κράτη. Ιδιαίτερα οι εξελίξεις στον 20ό αιώνα και η ισχυρή παρουσία του εργατικού κινήματος οδήγησαν στη διαμόρφωση ενός αστικού πολιτικού καθεστώτος που κατοχύρωνε σημαντικές λαϊκές ελευθερίες. Αυτό έδωσε τη δυνατότητα να υπολογίζεται η Γαλλία ως χώρα με δημοκρατικό πολιτισμό και υψηλό βαθμό ανοχής. Η πραγματικότητα ούτε υπήρξε ούτε είναι τόσο ειδυλλιακή.
Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα η χώρα συγκλονίστηκε από ισχυρές ταξικές συγκρούσεις οι οποίες κορυφώθηκαν με τις επαναστάσεις του 1830, του 1848 και του 1871. Η αστική τάξη ένιωσε επανειλημμένα να απειλείται η κυριαρχία της, ιδίως με τα γεγονότα της παρισινής Κομμούνας του 1871. Έτσι, δεν είναι τυχαίο ότι με βάση τη νομοθεσία που ίσχυε τουλάχιστον μέχρι το 1881 χρειαζόταν προηγούμενη διοικητική άδεια για την άσκηση του δικαιώματος στη συνάθροιση. Αλλά και μετά το 1881 παρέμεινε η υποχρέωση προηγούμενης δήλωσης γνωστοποίησης. Ο νόμος του 1881 απαγόρευε με το άρθρο 6 κάθε συνάθροιση σε δημόσιο δρόμο. Ακόμη και για τις προεκλογικές συναθροίσεις προέβλεπε περιορισμούς ο νόμος αυτός καθώς στο άρθρο 5 όριζε ότι στις συγκεκριμένες συναθροίσεις δικαιούνται συμμετοχής μόνο οι υποψήφιοι και εκλογείς της συγκεκριμένης εκλογικής περιφέρειας. Το νομικό καθεστώς έγινε λίγο πιο ανεκτικό μόλις το 1907 όταν καταργήθηκε η υποχρέωση προηγούμενης γνωστοποίησης(15).
Κατά τη διάρκεια του μεσοπολέμου, όταν σαν συνέπεια της οικονομικής κρίσης και της ανόδου του εργατικού κινήματος τόσο παγκόσμια (με κορυφαίο γεγονός την επικράτηση της Οχτωβριανής επανάστασης στη Ρωσία το 1917) όσο και στη Γαλλία η ταξική πάλη οξύνθηκε, παρατηρήθηκε συρρίκνωση του δικαιώματος μέσα από τη σχετική στροφή της γαλλικής νομολογίας. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι η στροφή της νομολογίας ισχυροποιήθηκε μετά το 1933. Είναι η χρονιά που οι ναζί κατέλαβαν την εξουσία στη Γερμανία ενώ αντίστοιχες πιέσεις ασκούνταν στη Γαλλία προκειμένου να αντιμετωπιστεί το ανερχόμενο εργατικό κίνημα. Η γενική αυτή τάση συνίσταται στην υποχώρηση του δικαιώματος του συνέρχεσθαι ενώπιον της προστασίας της δημόσιας τάξης.
Ανάλογη συντηρητική στροφή της νομολογίας παρατηρήθηκε στη Γαλλία το 1956 η οποία προσανατόλιζε ακόμη και σε γενική απαγόρευση των συναθροίσεων με την αιτιολογία της απειλής της δημόσιας τάξης(16).
Το έτος εκδήλωσης της νομολογιακής στροφής δεν ήταν και πάλι τυχαίο. Η μεταπολεμική Γαλλία συγκλονιζόταν στο εσωτερικό από κοινωνικο-πολιτικές συγκρούσεις. Η γαλλική αποικιοκρατική δύναμη κατέρρεε κάτω από το βάρος του εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος των λαών, ειδικά εκείνων του Βιετνάμ και της Αλγερίας. Η κυρίαρχη τάξη στο εσωτερικό της Γαλλίας κατόρθωσε από το 1947 να αποκλείσει από την κυβέρνηση το κομμουνιστικό κόμμα Γαλλίας το οποίο είχε μια ισχυρή, δυναμική παρουσία και ένα εκλογικό ποσοστό της τάξης του 25% περίπου. Η κυρίαρχη τάξη εγκαινίασε έτσι μια συντηρητική στροφή η οποία συνταγματικά ολοκληρώθηκε με τη μετάβαση από το κοινοβουλευτικό σύστημα στο ημιπροεδρικό με το Σύνταγμα του 1958(17). Πλευρά αυτής της συντηρητικής στροφής υπήρξε και ο νομολογιακός περιορισμός του δικαιώματος του συνέρχεσθαι. Λίγα χρόνια αργότερα συνέβησαν τα αιματηρά γεγονότα της καταστολής της διαδήλωσης των Αλγερινών στο Παρίσι το 1961 με δεκάδες νεκρούς(18).
Αξιοσημείωτο είναι επίσης ότι η υπερβολική αστυνομική βία βρίσκεται στην ημερήσια διάταξη στη Γαλλία, όχι μόνο τα τελευταία χρόνια αλλά καθ’ όλη την περίοδο των δεκαετιών που ακολούθησαν το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Ενώ η πρακτική εφαρμογή παρέχει τέτοια δείγματα, ο Κώδικας Δεοντολογίας της γαλλικής αστυνομίας (διάταγμα 86592/18.3.1986) προβλέπει στο άρθρο 9 την αρχή της αναλογικότητας ανάμεσα στα μέσα καταστολής που χρησιμοποιούν οι αστυνομικές δυνάμεις και στον κίνδυνο για την έννομη τάξη(19).
Ακόμη και σήμερα οι συναθροίσεις σε δημόσιες οδούς εξακολουθούν να ρυθμίζονται από το νομοθετικό διάταγμα του 1935, μιας περιόδου δηλαδή που χαρακτηρίστηκε από την τάση περιορισμού του δικαιώματος για τους λόγους που προαναφέρθηκαν. Εκείνη ακριβώς την περίοδο ήταν ιδιαίτερα αισθητή η ισχυροποίηση του εργατικού κινήματος και πολύ συχνή η αστυνομική καταστολή των διαδηλώσεων καθώς και οι συγκρούσεις των διαδηλωτών με αντισυγκεντρώσεις οργανωμένες από φασιστικές ομάδες.
Το νομικό αυτό πλαίσιο που ισχύει μέχρι σήμερα προβλέπει την υποβολή σχετικής δήλωσης τρεις τουλάχιστον ημέρες πριν τη διεξαγωγή της διαδήλωσης. Στα στοιχεία της δήλωσης περιλαμβάνονται τα ονόματα και η διεύθυνση της κατοικίας τριών τουλάχιστον διοργανωτών, ο σκοπός της διαδήλωσης, ο τόπος, ο χρόνος και η πορεία που θα διανυθεί. Η μη υποβολή της δήλωσης επιφέρει ποινικές κυρώσεις. Το ίδιο συμβαίνει αν τα στοιχεία της δήλωσης είναι ανακριβή ή ψευδή. Οι αστυνομικές μάλιστα αρχές στην πράξη συχνά μετατρέπουν το σύστημα αυτό της προηγούμενης γνωστοποίησης σε σύστημα προηγούμενης άδειας(20).


Το βρετανικό παράδειγμα

Ακόμη περισσότερο αντιδημοκρατικό είναι το νομικό πλαίσιο στη Βρετανία. Στη χώρα αυτή υπήρχαν ιστορικά δραστικοί περιορισμοί του δικαιώματος καθώς αυτό αναγνωρίζεται στο βαθμό που δεν θίγει ούτε κάν απειλεί τα περιουσιακά δικαιώματα, τη δημόσια τάξη και ειρήνη τα οποία θεωρείται ότι υπερτερούν(21). Οι ιστορικοί αυτοί περιορισμοί έχουν τις ρίζες τους στον τρόπο μετάβασης από τη φεουδαρχία στον καπιταλισμό αλλά κυρίως στον ιστορικό συμβιβασμό της εργατικής αριστοκρατίας και την ήττα του επαναστατικού εργατικού κινήματος στη χώρα αυτή.
Υπήρξαν δύο βασικές νομοθετικές παρεμβάσεις. Η πρώτη το 1936 και η δεύτερη το 1986. Η πρώτη έγινε ακριβώς την περίοδο του μεσοπολέμου και είχε τα χαρακτηριστικά που προαναφέρθηκαν και για το παράδειγμα της Γαλλίας. Είναι η περίοδος μετά την οχτωβριανή επανάσταση, της οικονομικής και πολιτικής κρίσης του καπιταλιστικού συστήματος το οποίο επιχειρούσε να σταθεροποιηθεί είτε καταφεύγοντας στις φασιστικές μορφές κρατικής εξουσίας είτε πάντως περιορίζοντας δραστικά τις δημοκρατικές ελευθερίες κρατώντας το πλαίσιο της αστικής δημοκρατίας. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι στο εσωτερικό της άρχουσας τάξης στη Βρετανία αναπτύχθηκαν αμιγείς φασιστικές τάσεις που, αν και επηρέασαν σε σημαντικό βαθμό τις εξελίξεις και βοήθησαν στην αυταρχική στροφή, τελικά όμως δεν επικράτησαν. Ανάλογα φαινόμενα υπήρξαν σε όλες τις αστικές δημοκρατίες, στη Γαλλία, στις ΗΠΑ και αλλού.
Η δεύτερη στροφή παρουσιάζεται την περίοδο του θατσερισμού. Η στροφή από τη σοσιαλδημοκρατική διαχείριση και τις παραχωρήσεις σε επίπεδο κοινωνικό αλλά και ελευθεριών προς τους εργαζόμενους στο πολιτικό επίπεδο, απαιτούσε τη σκλήρυνση της σχετικής νομοθεσίας, όπως φαίνεται εξάλλου και από τη νομοθεσία για την απεργία και τα συνδικάτα(22). Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι υπήρξαν έντονες κοινωνικές αντιδράσεις με πλέον χαρακτηριστική ίσως εκείνη της μεγάλης απεργίας των ανθρακωρύχων στις αρχές της δεκαετίας του 1980.
Ο νόμος του 1986 χαρακτηριζόταν από την υπερβολική παροχή εξουσιών στην αστυνομία και τη συρρίκνωση του δικαιώματος. Οι διοργανωτές υποχρεούνταν, με βάση το νόμο να γνωστοποιούν στην αρμόδια αρχή τουλάχιστον έξι ολόκληρες ημέρες πριν την πραγματοποίηση της διαδήλωσης, ενώ ποινικοποιούνταν ακόμη και οι πλέον επουσιώδεις παραλείψεις των διοργανωτών σχετικά με τους όρους πραγματοποίησης της συνάθροισης. Με το νόμο αυτό μπορούσε να επιβληθεί γενική απαγόρευση όλων των διαδηλώσεων, ή συγκεκριμένης κατηγορίας, για χρονικό διάστημα μέχρι τρεις μήνες. Αντίστοιχη δυνατότητα γενικής απαγόρευσης είχε εισαχθεί με το νόμο του 1936.
Ο νόμος του 1986 προέβλεπε επίσης μια σειρά αδικήματα σχετικά με τις διαδηλώσεις. Βασικό χαρακτηριστικό ήταν η αόριστη διατύπωσή τους έτσι ώστε να παρέχεται τελικά μεγάλη ευχέρεια στην αστυνομία. Η τελευταία μπορούσε να παρεμβαίνει με μόνη την υποψία των αστυνομικών οργάνων ότι κάποιες συμπεριφορές των διαδηλωτών μπορούν να προκαλέσουν βλάβες ή φόβο στο μέσο πολίτη σχετικά με την προσωπική του ασφάλεια. Η αστυνομία επίσης μπορεί να διενεργεί εκτεταμένες συλλήψεις αν εκστομίζονται στη συνάθροιση «απειλητικοί λόγοι». Η έννοια αυτή έχει ερμηνευθεί πολύ πλατιά με βάση τη νομολογία η οποία, έτσι κι αλλιώς παραδοσιακά περιορίζει ακόμη περισσότερο το δικαίωμα σε σχέση με το νόμο(23).
Επιπλέον, με το νόμο του 1980 για την εργασία, σε συνδυασμό με τον προαναφερθέντα νόμο του 1986 για τη δημόσια τάξη, αλλά και με βάση τη νομολογία, δεν επιτρέπεται η συνάθροιση που χαρακτηρίζεται από μαζικότητα και δυναμισμό στις εισόδους των βιομηχανιών γιατί τούτο μπορεί να λειτουργήσει εκφοβιστικά προς απεργούς και απεργοσπάστες. Ο ανώτατος αριθμός συγκεντρωμένων έξω από βιομηχανική είσοδο δεν μπορεί να ξεπερνά τους έξι(24).
Απαγορεύσεις προϋπήρχαν βέβαια του νόμου του 1986. Είναι ενδεικτικό ότι το 1978 επιβλήθηκε δίμηνη απαγόρευση πραγματοποίησης διαδηλώσεων στο ακροδεξιό Εθνικό Μέτωπο αλλά και σε οργάνωση των χριστιανών ενάντια στο ρατσισμό και στο φασισμό. Η απαγόρευση κρίθηκε μάλιστα νόμιμη καθώς θεωρήθηκε ότι υπήρχαν κίνδυνοι ταραχών που δεν μπορούσαν να αντιμετωπιστούν με ηπιότερα της δίμηνης απαγόρευσης μέσα(25).


Στα φασιστικά καθεστώτα

Είναι προφανές ότι η συνταγματική διακήρυξη του δικαιώματος του συνέρχεσθαι έχει ιδιαίτερη βαρύτητα στην ιδεολογική και πολιτική αντιπαράθεση στο σύγχρονο κόσμο καθώς αποτελεί κατά κάποιο τρόπο τεκμήριο δημοκρατίας.
Ο συνηθέστερος τρόπος αντιμετώπισης του συγκεκριμένου δικαιώματος, αλλά και εν γένει των ατομικών δικαιωμάτων και πολιτικών ελευθεριών από τα κάθε είδους φασιστικά καθεστώτα είναι η ωμή χρήση της κατασταλτικής βίας, η κατάργηση ή η επ’ αόριστο αναστολή κάθε συνταγματικής και νομικής διάταξης που αναφέρεται σε δικαιώματα. Αυτό χαρακτήριζε ιδίως την πρακτική των φασιστικών καθεστώτων την περίοδο του μεσοπολέμου(26).
Μετά το β’ παγκόσμιο πόλεμο και την αισθητή μεταβολή του συσχετισμού των δυνάμεων διεθνώς, το ισχυρό αντιφασιστικό αίσθημα των λαών και η ιδεολογική δυναμική του δικαιώματος στη συνάθροιση ήταν τέτοια που ανάγκασε πολλές φορές ακόμη και φασιστικά και εν γένει αντιδημοκρατικά καθεστώτα που δεν υπάγονται στην κατηγορία της αστικής δημοκρατίας, να διακηρύσσουν συνταγματικά και νομικά το δικαίωμα αυτό. Τούτο γίνεται για να καλλιεργήσουν ένα δημοκρατικό προσωπείο στη διεθνή, αλλά και στην εσωτερική, κοινή γνώμη. Με αυτή την έννοια, οι ψευδεπίγραφες «συνταγματικές» διακηρύξεις τους αποτελούν καρπό του συσχετισμού των δυνάμεων τόσο στο εσωτερικό μιας χώρας όσο και στο διεθνή περίγυρο.
Η πραγματικότητα, βέβαια, καμιά σχέση δεν έχει με την όποια συνταγματική εξαγγελία. Στα ίδια τα κείμενα διακρίνεται η ύπαρξη ρητρών που επιτρέπουν τον δραστικό περιορισμό του δικαιώματος στην περίπτωση που οι άμεσες, διοικητικές απαγορεύσεις και ο γενικότερος εκφοβισμός που ασκούν προς τον πληθυσμό τα καθεστώτα αυτά δεν λειτουργήσουν αποτρεπτικά προς τη χρήση του δικαιώματος.
Στη χώρα μας, για παράδειγμα, τα «συνταγματικά» κείμενα της στρατιωτικοφασιστικής δικτατορίας 1967-1974 είχαν αναφορές στο δικαίωμα στη συνάθροιση. Συγκεκριμένα, το άρθρο 18 του χουντικού συνταγματικού κειμένου του 1968 και του 1973 παρέπεμπε στο νόμο για την ειδικότερη ρύθμιση των θεμάτων. Στην παρ. 2 όριζε ότι η αστυνομία παρίσταται στις δημόσιες συναθροίσεις τόσο στις υπαίθριες όσο και σε εκείνες που διεξάγονται σε κλειστό χώρο. Με βάση τη ρύθμιση, οι δημόσιες συναθροίσεις (σε υπαίθριο χώρο ή σε κλειστό) «πρέπει να γνωστοποιούνται δεόντως εις την αστυνομικήν αρχήν τεσσαράκοντα οκτώ ώρας προ της πραγματοποιήσεώς των» καθώς και ότι οι υπαίθριες συναθροίσεις μπορεί να απαγορευθούν αν από αυτές «επίκειται κίνδυνος δια την δημοσίαν τάξιν και ασφάλειαν».
Ένα άλλο παράδειγμα, από το σύγχρονο αραβικό κόσμο, μπορεί να αντλήσει κανείς από το μοναρχικό, θεοκρατικό σε μεγάλο βαθμό, καθεστώς του Κουβέιτ. Στην παράγραφο 1 του άρθρου 44 του Συντάγματος της χώρας του 1962 προβλέπεται ότι μόνο για τις ιδιωτικές συναθροίσεις δεν απαιτείται άδεια ή γνωστοποίηση στις αστυνομικές αρχές. Για τις κάθε είδους (σε ανοιχτό ή κλειστό χώρο) δημόσιες συναθροίσεις, πορείες, συναντήσεις η παρ. 2 ορίζει ότι επιτρέπονται σύμφωνα με τις προϋποθέσεις και τον τρόπο που καθορίζει ο νόμος και εξασφαλίζοντας ότι τα μέσα και οι σκοποί τους θα είναι ειρηνικά και όχι αντίθετα στα ήθη.


Ιστορική πρωτοτυπία μεταβατικών μορφών

Η ισχυροποίηση της κοινωνικο-πολιτικής παρουσίας της εργατικής τάξης και των λαϊκών στρωμάτων οδηγεί κατά κανόνα στην εγγραφή αυτής της μεταβολής του συσχετισμού και στο δίκαιο. Όταν αυτή η ισχυροποίηση των λαϊκών δυνάμεων, έστω και προσωρινά, λαμβάνει διαστάσεις πέραν των συνηθισμένων σε μια αστική δημοκρατία, τότε παρουσιάζονται, πρωτότυπες, ιστορικά πρόσκαιρες μορφές κατοχύρωσης του δικαιώματος του συνέρχεσθαι. Αυτό μπορούμε εύκολα να το παρατηρήσουμε σε δύο χαρακτηριστικές περιπτώσεις: αυτές της Πορτογαλίας και της Βενεζουέλας.
Το Σύνταγμα της Πορτογαλίας του 1976 υπήρξε καρπός της αντιδικτατορικής επανάστασης του 1975 και της συνακόλουθης ριζοσπαστικής ορμής που τη συνόδευσε για ένα αρχικό τουλάχιστον διάστημα και η οποία στη συνέχεια υποχώρησε. Η επαναστατική διαδικασία ανακόπηκε, δεν προχώρησε σε βαθύτερες κοινωνικές αλλαγές ενώ, όποια κοινωνικο-οικονομικά μέτρα είχαν ληφθεί, ανατράπηκαν στην πορεία. Η αντιδικτατορική επανάσταση, παρά το γεγονός ότι αρχικά έθιξε πλευρές της ιμπεριαλιστικής επικυριαρχίας και της εξουσίας του μονοπωλιακού κεφαλαίου, δεν μετατράπηκε σε σοσιαλιστική όπως επιδίωκε το πιο ριζοσπαστικό τμήμα του λαού. Το Σύνταγμα του 1976 αντανακλούσε αυτό το συσχετισμό των δυνάμεων της περιόδου.
Τούτο γίνεται αντιληπτό κυρίως από τις διατάξεις του που αναφέρονται στην ιδιοκτησία. Αλλά και στα δικαιώματα υπάρχει ανάλογη αντανάκλαση του συσχετισμού. Έτσι στο άρθρο 45 που επιγράφεται «δικαίωμα συνένωσης και διαδήλωσης» ορίζεται ότι «1. Όλοι οι πολίτες έχουν το δικαίωμα να συνέρχονται, ειρηνικά και άοπλα, ακόμη και σε τόπους ανοιχτούς στο κοινό, χωρίς να είναι απαραίτητη καμιά προηγούμενη άδεια. 2. Το δικαίωμα στη διαδήλωση αναγνωρίζεται σε όλους τους πολίτες»(27). Είναι αξιοσημείωτη η απουσία περιορισμών του δικαιώματος στο συνταγματικό κείμενο, πέρα των όρων «ειρηνικά και άοπλα». Επίσης, σημαντική είναι η ρητή αναφορά στη μη υποχρέωση προηγούμενης άδειας.
Πρωτοτυπία και ριζοσπαστισμό αποπνέει και η αντίστοιχη διάταξη του Συντάγματος του 1999 της Μπολιβαριανής Δημοκρατίας της Βενεζουέλας. Το συγκεκριμένο Σύνταγμα υπήρξε προϊόν της Συντακτικής Συνέλευσης στην οποία πολιτικά κυριαρχούσαν οι δυνάμεις του συνασπισμού του «πατριωτικού πόλου» υπό τον πρόεδρο Ούγκο Τσάβες. Τα Σύνταγμα αντανακλά την πολιτική διαδικασία (μπολιβαριανή, ειρηνική επανάσταση όπως ονομάστηκε από τους πρωταγωνιστές της) που ξεκίνησε το 1998 με την εκλογή του προέδρου Τσάβες. Συνιστά μάλιστα μια σχετική τομή ριζοσπαστικοποίησης(28). Το οικείο άρθρο 68 ορίζει πως «Οι πολίτες, άνδρες και γυναίκες, έχουν το δικαίωμα να διαδηλώνουν, ειρηνικά και άοπλα, χωρίς άλλες αξιώσεις από αυτές που ορίζει ο νόμος. Απαγορεύεται η χρήση πυροβόλων όπλων ή τοξικών ουσιών για τον έλεγχο των ειρηνικών διαδηλώσεων. Ο νόμος θα ρυθμίσει τη δράση των σωμάτων της αστυνομίας και της ασφάλειας για τον έλεγχο της δημόσιας τάξης».
Πρόκειται για σαφώς πιο προωθημένη διάταξη σε σχέση με το προηγούμενο Σύνταγμα της Βενεζουέλας, αυτό του 1961 (όπως αναθεωρήθηκε το 1973 και 1983), το οποίο είχε ψηφιστεί μετά την πτώση του δεκάχρονου δικτατορικού καθεστώτος. Καθώς όμως δεν αποτελούσε προϊόν μιας ριζοσπαστικής συγκυρίας όπως εκείνο του 1999 προέβλεπε στο άρθρο 71 ότι: «Όλοι έχουν το δικαίωμα να συνέρχονται, δημόσια ή ιδιωτικά, χωρίς προηγούμενη άδεια, με σκοπούς νόμιμους και άοπλα. Οι συναθροίσεις σε δημόσιους χώρους θα διέπονται από το νόμο».


Η ελληνική περίπτωση

Υπάρχουν περιπτώσεις που η αλλαγή του συσχετισμού των δυνάμεων σε όφελος των λαϊκών τάξεων και στρωμάτων δεν εγγράφεται στο δίκαιο με θετικό αλλά με αρνητικό τρόπο. Η τέτοια μεταβολή του συσχετισμού των δυνάμεων οδηγεί σε διατάξεις περιοριστικές του δικαιώματος, όπως για παράδειγμα συνέβη στη χώρα μας με την πτώση της χούντας το 1974.
Η διάταξη του Συντάγματος του 1975 που ισχύει μέχρι σήμερα είναι σαφώς περιοριστική σε σχέση με τα προηγούμενα ελληνικά Συντάγματα. Ο Π. Δαγτόγλου παρατηρεί σχετικά ότι η ρύθμιση του άρθρου 11 του ισχύοντος Συντάγματος είναι «στο σύνολό της λιγότερο φιλελεύθερη από εκείνη των προγενέστερων συνταγματικών διατάξεων»(29). Αυτό αποτελεί εν πρώτοις μια αντίφαση καθώς μετά το 1975 και την πτώση της χούντας το πολιτικό κλίμα ήταν σαφώς πιο δημοκρατικό από ό,τι συνέβαινε προηγούμενες δεκαετίες.
Η αντίφαση έχει όμως την εξήγηση της. Η άνοδος των λαϊκών αγώνων μετά την πτώση της χούντας, η δυναμική που είχαν αποκτήσει την περίοδο εκείνη οι λαϊκές τάξεις και στρώματα εγκυμονούσαν, σε ένα βαθμό, κινδύνους για το κυρίαρχο πολιτικό σύστημα. Άρα έπρεπε η σχετική διατύπωση να είναι περιοριστική σε σχέση με προηγούμενα συνταγματικά κείμενα τα οποία είχαν την ευχέρεια να είναι λιγότερο φειδωλά αφού το δικαίωμα της συνάθροισης δεν μπορούσε να μετατραπεί σε απειλητικό όπλο των κυριαρχούμενων τάξεων. Εξάλλου, την περίοδο μετά τον εμφύλιο πόλεμο και πριν την επιβολή της δικτατορίας του 1967 υπήρχαν άλλοι, δραστικότεροι μηχανισμοί, κοινωνικού ελέγχου και καθυπόταξης του λαϊκού κινήματος που στηρίζονταν στο θεσμοθετημένο αντικομμουνισμό(30).
Πρέπει να επισημανθεί ότι στην αρχική του διατύπωση η παρ. 1 του άρθρου αυτού παρέπεμπε στον κοινό νομοθέτη, «όπως νόμος ορίζει». Οξύτατη ήταν η αντίθεση σύσσωμης της αντιπολίτευσης η οποία βάσιμα φοβόταν ότι η παραπομπή στο νόμο θα περιόριζε ακόμη παραπέρα την εξαγγελλόμενη ελευθερία της παρ. 1. Είναι ευρύτερα αποδεκτό ότι η παραπομπή στο νόμο εμπεριέχει δυνατότητες υπονόμευσης του συνταγματικά κατοχυρωμένου δικαιώματος. Κατά την αναθεωρητική διαδικασία του 1975, βουλευτές της τότε αντιπολίτευσης πρότειναν να απαλειφθεί η επιφύλαξη υπέρ του νόμου ως επικίνδυνη για την κατοχύρωση του δικαιώματος. Είναι χαρακτηριστικό ότι η επιφύλαξη υπέρ του νόμου στο τέλος της διατύπωσης του βασικού περιεχομένου του δικαιώματος εμφανίστηκε στο χουντικό Σύνταγμα ενώ προσπάθεια εισαγωγής της παλιότερα, κατά το Σύνταγμα του 1911, είχε απορριφθεί. Ωστόσο, η πρόταση της αντιπολίτευσης να απαλειφθεί η επιφύλαξη υπέρ του νόμου δεν έγινε ουσιαστικά δεκτή από την πλειοψηφία μια και αυτή μεταφέρθηκε στο τέλος της παρ. 2.
Η συνταγματική διατύπωση της ελευθερίας του συνέρχεσθαι θα μπορούσε να εξαντληθεί στο περιεχόμενο της πρώτης παραγράφου του άρθρου 11. Η τότε πλειοψηφία της αναθεωρητικής Βουλής δεν αρκέστηκε σε αυτό. Με την επόμενη παράγραφο 2 εισήγαγε και άλλους περιορισμούς πλην του «ήσυχα και χωρίς όπλα». Επιχείρησε να καθιερώσει την αστυνομική παρουσία όχι μόνο στις συναθροίσεις που διεξάγονται στο ύπαιθρο, όπως είναι η ισχύουσα τελικά διατύπωση. Αρχικά, το ένα από τα σχέδια που υποβλήθηκαν, προέβλεπε τη δυνατότητα αστυνομικής παρουσίας και στις συναθροίσεις που διεξάγονται σε κλειστό χώρο(31).
Στο εδ. β’ της παρ. 2, που αποτελεί το νέο στοιχείο σε σχέση με το προηγούμενο Σύνταγμα του 1952, προβλέπονται ακόμη μεγαλύτεροι περιορισμοί του δικαιώματος. Από τη διατύπωση προκύπτει ότι εισάγεται για πρώτη φορά η δυνατότητα της αστυνομίας να απαγορεύει γενικά τις υπαίθριες συναθροίσεις «αν εξαιτίας τους επίκειται σοβαρός κίνδυνος για τη δημόσια ασφάλεια». Παρά το γεγονός ότι υπάρχουν και ερμηνευτικές προσεγγίσεις που θεωρούν ότι δεν μπορεί να υπάρξει γενική απαγόρευση συνάθροισης, και παρά επίσης το γεγονός ότι η σχετική νομολογία είναι μάλλον προσεκτική, η διατύπωση παρέχει αντικειμενικά το πεδίο για δυνατότητα ερμηνείας που θα εισάγει τη γενική απαγόρευση.
Οι υπαίθριες συναθροίσεις, λοιπόν, μπορούν να απαγορευτούν «γενικά, αν εξαιτίας τους επίκειται σοβαρός κίνδυνος για τη δημόσια ασφάλεια». Η ίδια η έννοια της δημόσιας ασφάλειας παρέχει ευρύτατη ευχέρεια για διασταλτική ερμηνεία σε βάρος του δικαιώματος. Για την απαγόρευση δεν απαιτείται διατάραξη της δημόσιας ασφάλειας αλλά απλά επικείμενος σοβαρός κίνδυνος. Η εισαγωγή της προϋπόθεσης του «σοβαρού» κινδύνου μειώνει σχετικά τη δυναμική του περιορισμού. Δεν έγινε αποδεκτή πρόταση της αντιπολίτευσης να συμπληρωθεί ο προσδιορισμός με το επίθετο «άμεσος»(32).
Σχετικό περιορισμό του περιορισμού αποτελεί η επιβολή του όρου η απαγόρευση να γίνεται με αιτιολογημένη απόφαση της αστυνομικής αρχής. Η πρόθεση του περιορισμού του δικαιώματος φάνηκε και στο σημείο αυτό αφού η τότε πλειοψηφία δεν δέχτηκε η απόφαση να επαφίεται στον εισαγγελέα και όχι στην αστυνομία. Δεν δέχτηκε ούτε την πρόταση για ύπαρξη ειδικής αιτιολογίας. Οι προτάσεις αυτές, χωρίς να αλλάζουν ουσιαστικά τον πνεύμα περιορισμού του δικαιώματος, ωστόσο, θα μπορούσαν να αποτελέσουν κατά τη γνώμη της αντιπολίτευσης κάποιες δικλείδες ασφαλείας. Πολύ περισσότερο, η πλειοψηφία αρνήθηκε την πρόταση να απαλειφθεί πλήρως το εδάφιο β΄ της παρ. 2.
Η πλειοψηφία της αναθεωρητικής Βουλής εισήγαγε στη διάρκεια της επεξεργασίας τη δυνατότητα απαγόρευσης της συνάθροισης σε ορισμένη περιοχή για λόγους δημόσιας τάξης(33). Το πρώτο κυβερνητικό σχέδιο του άρθρου προέβλεπε στο εδ. β’ της παρ. 2 ότι «αι εν υπαίθρω συναθροίσεις δύνανται ν’ απαγορευθούν, αν εκ τούτων επίκειται κίνδυνος εις την δημοσίαν ασφάλειαν». Δεν υπήρχε δηλαδή η διάκριση «γενικά» και «σε ορισμένη δε περιοχή».
Στη συνέχεια, και παρά τις αντιδράσεις της αντιπολίτευσης, η δημόσια τάξη αντικαταστάθηκε από τον όρο κοινωνικο-οικονομική ζωή. Είναι προφανές ότι η διατάραξη της κοινωνικο-οικονομικής ζωής διαφορετικά νοείται από κάθε κοινωνική τάξη, στρώμα ή κοινωνική ομάδα(34). Ακόμη χειρότερα, η διατύπωση δεν απαιτεί διατάραξη αλλά αρκεί και απειλή σοβαρής διατάραξης προκειμένου να απαγορευθεί σε ορισμένη περιοχή μια συνάθροιση. Κριτής είναι η αστυνομία, δηλαδή ένας από τους μηχανισμούς που ανήκουν στο σκληρό πυρήνα της εκάστοτε κρατικής εξουσίας(35).
Διαπιστώνεται, λοιπόν, ότι το ίδιο το συνταγματικό κείμενο περιλαμβάνει μια σειρά από δραστικούς περιορισμούς της ελευθερίας του συνέρχεσθαι. Το γεγονός ότι η εφαρμογή στην πράξη και η αξιοποίηση αυτών των περιορισμών δεν ήταν μέχρι σήμερα ιδιαίτερα συχνή οφείλεται, δίχως άλλο, στους συσχετισμούς των κοινωνικοπολιτικών δυνάμεων, στο πολιτικό κλίμα που επικράτησε στην ελληνική κοινωνία μετά τη μεταπολίτευση. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι διατάξεις του άρθρου 11 είναι ανώδυνες, ακίνδυνες για τη σημαντική αυτή λαϊκή ελευθερία της συνάθροισης. Είναι ενδεικτικό ότι σύσσωμη η αντιπολίτευση αντέδρασε με σφοδρότητα κατά την αναθεώρηση του 1975 κάνοντας λόγο για δυνατότητα κατάργησης ουσιαστικά του σχετικού δικαιώματος και αποχωρώντας από τη συζήτηση(36). Αλλά και κατά τις αναθεωρήσεις του Συντάγματος που ακολούθησαν, όπως και σε αυτή που βρίσκεται σε εξέλιξη, δεν έγινε αποδεκτή καμιά πρόταση για αναθεώρηση του άρθρου 11 και κατάργηση κάποιων τουλάχιστον από τους περιορισμούς του δικαιώματος που περιλαμβάνει.


Σύγχρονες μορφές περιορισμού του δικαιώματος

Στη σύγχρονη φάση ανάπτυξης του καπιταλιστικού συστήματος παρατηρούνται παρεμβάσεις με σκοπό τον περαιτέρω περιορισμό των δικαιωμάτων και ελευθεριών που έχουν κατακτηθεί από τους λαούς και έχουν σε κάποιο βαθμό τουλάχιστον εγγραφεί σε νομικές και συνταγματικές διατάξεις, χωρίς να παραγνωρίζεται το γεγονός ότι η πλειοψηφία των κρατών στον καπιταλιστικό κόσμο δεν έχουν αστικοδημοκρατική μορφή(37).
Οι σύγχρονες εξελίξεις και στη χώρα μας σηματοδοτούνται από την προσπάθεια περαιτέρω περιορισμού του δικαιώματος της συνάθροισης. Αυτό γίνεται συνήθως με τη μεταβολή της νομοθεσίας περί συναθροίσεων, με γενικότερες νομοθετικές αλλαγές που αγγίζουν το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και με de facto αντιδραστικές αλλαγές.
Είναι ενδεικτικό από την άποψη αυτή το πνεύμα του ελβετικού σχεδίου νόμου περί διαδηλώσεων που παρουσιάστηκε το 2003, σε μια χώρα που διαθέτει μακρά παράδοση στη συναινετική διαχείριση των κοινωνικών συγκρούσεων και όπου οι ταξικές αντιπαραθέσεις δεν είναι προς το παρόν οξυμμένες. Το κείμενο του νόμου που ψηφίστηκε τελικά αποτελεί μια πιο ήπια εκδοχή του αρχικού σχεδίου που όμως δεν παύει να περιλαμβάνει προδήλως αντιδημοκρατικές ρυθμίσεις. Ενδεικτικά, προβλέπει άδεια από τις αρμόδιες αστυνομικές και δικαστικές αρχές. Η αίτηση υποβάλλεται από φυσικά πρόσωπα, ενήλικα, μαζί με τον τόπο, το χρόνο κλπ της διαδήλωσης (άρθρα 3-5). Σε περίπτωση που οι αρχές εκτιμούν ότι υπάρχει κίνδυνος για τη δημόσια τάξη μπορούν να αρνηθούν τη χορήγηση άδειας ή να διατάξουν τη διάλυση της διαδήλωσης (άρθρο 5 παρ. 3,4 και άρθρο 6 παρ. 2). Οι αστυνομικές δυνάμεις μπορούν να φωτογραφίζουν ή να βιντεοσκοπούν τους διαδηλωτές για την τυχόν απόδοση ποινικών ευθυνών (άρθρο 6 παρ. 4-6). Το αρχικό σχέδιο προέβλεπε ότι, σε περίπτωση κινδύνου για τη δημόσια τάξη, οι οργανωτές της διαδήλωσης οφείλουν να παρέχουν στην αστυνομία οργανωμένες δυνάμεις για την τήρηση της τάξης υπό τη διεύθυνση της αστυνομίας φυσικά (άρθρο 5 του αρχικού σχεδίου).
Αντίστοιχες δρακόντειες διατάξεις περιλαμβάνονται στις νομοθεσίες των κρατών της ανατολικής Ευρώπης. Ενδιαφέρον παρουσιάζει, για παράδειγμα, ο πρόσφατος νόμος της Τσεχίας ή ο νόμος περί διαδηλώσεων που ψηφίστηκε το 2004 στην Αρμενία(38).
Μια άλλη νομοθετική οδός για τον περιορισμό του δικαιώματος στη συνάθροιση είναι η λεγόμενη αντιτρομοκρατική νομοθεσία. Έτσι, στη Βρετανία, χώρα που παραδοσιακά έχει αυστηρή νομοθεσία για τις διαδηλώσεις, ο αντιτρομοκρατικός νόμος που ψηφίστηκε το 2000 έδινε ένα τόσο ευρύ ορισμό της τρομοκρατίας στο άρθρο 1 που μπορεί να περιλάβει ένα μεγάλο φάσμα πράξεων που συνήθως εκτυλίσσονται στις διαδηλώσεις, όπως πχ. συνθήματα που μπορούν να θεωρηθούν απειλή διάπραξης ενέργειας «για να επηρεάσει την κυβέρνηση ή να εκφοβίσει το κοινό ή ένα τμήμα αυτού»(39).
Στο ίδιο πνεύμα μπορεί να αξιοποιηθεί η απόφαση – πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της 6ης Δεκεμβρίου 2001 «για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας». Η απόφαση – πλαίσιο έγινε εθνική νομοθεσία στη χώρα μας με το ν. 3251/2004, όπως αντίστοιχα συνέβη και με τα άλλα κράτη μέλη. Στο άρθρο 40 παρ. 1 (ιδίως στοιχ. Ιβ’ και ιζ΄του 187Α ΠΚ) περιλαμβάνονται ενέργειες που συνηθίζονται από τους διαδηλωτές (κλείσιμο οδών, συμβολικές καταλήψεις δημόσιων κτιρίων) και οι οποίες ενδέχεται να χαρακτηριστούν ως τρομοκρατικά αδικήματα.
Είναι χαρακτηριστικό ότι σε έγγραφο εργασίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης συσχετίζονταν ήδη από το 2002 οι διαδηλώσεις με τη δυνατότητα στρατολόγησης τρομοκρατών(40). Πρόσφατα εξάλλου, υπογράφτηκε η σύμβαση του Prum (Σένγκεν ΙΙΙ) η οποία, εκτός των άλλων, προβλέπει στα άρθρα 13 και 14 τη μεταβίβαση από ένα κράτος μέλος σε άλλο δεδομένων προσωπικού και μη χαρακτήρα «για να προλαμβάνονται (υπογρ. Δ.Κ.) οι ποινικές παραβάσεις και να διατηρείται η δημόσια τάξη και η ασφάλεια κατά τη διάρκεια μεγάλης κλίμακας διαδηλώσεων, με διασυνοριακή διάσταση, κυρίως στον αθλητικό τομέα ή σε σχέση με συγκεντρώσεις του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, … όταν υπάρχουν καταδίκες ή άλλες πράξεις που δικαιολογούν την υποψία (υπογρ. Δ.Κ.) ότι αυτά τα πρόσωπα πρόκειται να διαπράξουν ποινικές παραβάσεις στα πλαίσια αυτών των γεγονότων ή ότι παρουσιάζουν κίνδυνο για τη δημόσια τάξη και ασφάλεια (υπογρ. Δ.Κ.)». Είχε προηγηθεί η απόφαση της Συνόδου του Συμβουλίου Δικαιοσύνης, Εσωτερικών υποθέσεων και Πολιτικής προστασίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης (13.7.2001) που προέβλεπε προληπτικά μέτρα (αστυνομικής συνεργασίας, ανταλλαγής πληροφοριών, δικαστικής συνεργασίας, μέτρα σχετικά με τη διέλευση των συνόρων) ενάντια στις διαδηλώσεις που διεξάγονται ενόψει διεθνών συνόδων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, του ΝΑΤΟ κλπ.
Μια σχετική ιδιομορφία της Ελλάδας συνίσταται στο ότι η συρρίκνωση του δικαιώματος δεν επιχειρείται ακόμη να γίνει με νομοθετική παρέμβαση αλλά με πρακτικές εφαρμογές από την πλευρά των κατασταλτικών μηχανισμών του κράτους. Η εξήγηση αυτού του γεγονότος βρίσκεται στη δυναμική που έχουν ακόμη και σήμερα οι λαϊκοί αγώνες και η αντανάκλαση που έχουν γενικότερα στην κοινωνική συνείδηση ακόμη και στρωμάτων που δεν συμμετέχουν σε αυτούς(41). Έχει δημιουργηθεί έτσι μια κατάσταση στην οποία οι κυβερνήσεις δεν έχουν την ευχέρεια να νομοθετήσουν με τρόπο τέτοιο που ανοιχτά θα περιορίζει δραστικά την ελευθερία της συνάθροισης.
Για το λόγο αυτό καταφεύγουν στην τεχνική της μη κατάργησης απαρχαιωμένων αντιδραστικών νόμων. Αυτό έχει σαν συνέπεια να μην είναι σαφές ποιο τμήμα του νομικού πλαισίου βρίσκεται τυπικά σε ισχύ, ποιο από αυτά είναι συμβατό με το ισχύον Σύνταγμα. Έτσι, αυξάνει η σημασία της ερμηνείας των νόμων η οποία γίνεται από τις κατασταλτικές δυνάμεις. Καθώς οι κυβερνήσεις διαθέτουν τους ιδεολογικούς μηχανισμούς των κρατικών και ιδιωτικών μέσων μαζικής ενημέρωσης, η εκάστοτε ερμηνεία νομιμοποιείται ως αυθεντική.
Όταν η κοινωνική πίεση αυξάνεται, οι νόμοι αυτοί καθίστανται ανενεργοί(42). Όταν, με την κατάλληλη επικοινωνιακή προπαρασκευή, οι συνθήκες στην κοινή γνώμη το επιτρέπουν, γίνεται προσπάθεια να τεθούν και πάλι σε πραγματική εφαρμογή(43). Παράλληλα, σταδιακά προετοιμάζεται το έδαφος για νομοθετική παρέμβαση(44).
Η κύρια προσπάθεια περιστολής του δικαιώματος καταβάλλεται από τις αστυνομικές δυνάμεις με de facto παρεμβάσεις. Πρόκειται, κατά κανόνα, για παράνομες και αντισυνταγματικές πρακτικές των αστυνομικών δυνάμεων ή για πρακτικές οι οποίες κινούνται στα όρια της νομιμότητας(45). Οι μηχανισμοί ιδεολογικής και πληροφοριακής χειραγώγησης της κοινής γνώμης επιτρέπουν όμως να εμφανίζονται οι πρακτικές αυτές ως νόμιμες.
Η συρρίκνωση αυτή του δικαιώματος του συνέρχεσθαι συμβαδίζει βέβαια με τις γενικότερες αλλαγές που υιοθετούνται στο όνομα της αντιτρομοκρατικής πολιτικής. Ιδίως όμως συμβαδίζει με την αφυδάτωση του δικαιώματος στην απεργία(46). Τα δύο αυτά συλλογικά δικαιώματα βρίσκονται στο στόχαστρο, στο βαθμό μάλιστα που ο συναινετικός συνδικαλισμός δεν κατορθώνει να τιθασεύσει την κοινωνική διαμαρτυρία. Είναι χαρακτηριστικό από την άποψη αυτή το άρθρο 41 του νόμου «Ειδικές ρυθμίσεις θεμάτων μεταναστευτικής πολιτικής και λοιπών ζητημάτων αρμοδιότητας Υπουργείου Εσωτερικών, Δημόσιας Διοίκησης και Αποκέντρωσης» που ψηφίστηκε πρόσφατα στην ελληνική Βουλή. Το άρθρο αυτό αντικατέστησε κατά βάση το ν.δ. 17/1974 περί πολιτικής επιστράτευσης με έναν ισοδύναμο θεσμό ο οποίος εξίσου μπορεί να αξιοποιηθεί σε βάρος του απεργιακού δικαιώματος.
Έτσι, λοιπόν, η πορεία εξέλιξης του δικαιώματος του συνέρχεσθαι στις σύγχρονες αστικές δημοκρατίες αποτελεί κατά κάποιο τρόπο τον καθρέφτη γενικότερων εξελίξεων στη μορφή του αστικού κράτους. Η μορφή αυτή αλλάζει για να προσαρμοστεί σε δύο παράγοντες: α. στη ραγδαία μεταβολή του συσχετισμού των δυνάμεων σε βάρος της εργατικής τάξης μετά και την ανατροπή των σοσιαλιστικών καθεστώτων στην Ανατολική Ευρώπη, β. στην κρίση του κεϋνσιανού μοντέλου διαχείρισης του καπιταλισμού που είχε ξεκινήσει ήδη από τη δεκαετία του 1970 όταν η καπιταλιστική ανάπτυξη που βασίστηκε στη δυναμική των ερειπίων του β’ παγκοσμίου πολέμου άρχισε να εξαντλείται. Το νεοφιλελεύθερο μοντέλο διαχείρισης κυριάρχησε όταν ο παράγοντας της ανατροπής του διεθνούς συσχετισμού βοήθησε το αστικό κράτος στην επιβολή και γενίκευσή του, χωρίς κινδύνους κοινωνικών επαναστάσεων. Με τη σειρά της, η συνεπαγόμενη αφαίρεση των όποιων κατακτήσεων των λαών, η ένταση της εκμετάλλευσης, οι ιμπεριαλιστικοί πόλεμοι για τη διανομή των ζωνών επιρροής απαιτούν την ενίσχυση της κατασταλτικής λειτουργίας και της σχετικής αποτελεσματικότητας του κράτους.
Η εξουσία του μονοπωλιακού κεφαλαίου διατηρεί την αστικοδημοκρατική μορφή, στο βαθμό βέβαια που δεν διατρέχει κίνδυνο ζωής, οπότε χρησιμοποιούνται οι κλασικές φασιστικού τύπου μορφές κρατικής εξουσίας σε διάφορες παραλλαγές. Η αστική δημοκρατία, όμως, όπου υπάρχει, αφυδατώνεται, απεκδύεται κάθε αιχμηρής λαϊκής κατάκτησης στον τομέα των δημοκρατικών ελευθεριών σε βαθμό που μπορεί να θεωρηθεί ότι βρίσκεται σε εξέλιξη μια αντιδημοκρατική εκτροπή με κοινοβουλευτικό μανδύα(47). Πολύ περισσότερο από ποτέ, η αστική δημοκρατία απομένει, σε μεγάλο βαθμό, ένα περίβλημα κενό ουσιαστικού περιεχομένου για την εργατική τάξη και τα άλλα λαϊκά στρώματα(48).


Υποσημειώσεις

1 Οι διαδηλώσεις και οι απεργίες αποτελούν κατά τον Λένιν, έκφραση οργής, «υπερνίκηση της απάθειας, της απόγνωσης και της διασποράς», «μέσο αφύπνισης της πολιτικής αυτενέργειας». Βλ. Β.Ι.Λένιν, Ανακοίνωση και αποφάσεις της σύσκεψης της Κρακοβίας, Άπαντα, τ. 22, σελ. 269 και του ίδιου, Προσχέδιο θέσεων έκκλησης προς τη διεθνή σοσιαλιστική επιτροπή, Άπαντα, τ. 30, σελ. 280.
2 Βλ. Β.Ι.Λένιν, Ομιλία στη συνεδρίαση της ομάδας των μπολσεβίκων του Ι Πανρωσικού Συνεδρίου των Σοβιέτ 31.5.1917, Άπαντα, τ. 32, σελ. 241.
3 Βλ. Φ. Ένγκελς, Ο πόλεμος των χωρικών, Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1991, σελ. 85.
4 Βλ. σύντομα Δ. Καλτσώνης, Το Σύνταγμα στη λενινιστική σκέψη, Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1997, σελ. 11 επ. και τις εκεί παραπομπές.
5 Βλ. Β.Ι.Λένιν, Η προλεταριακή επανάσταση και ο αποστάτης Κάουτσκι, Άπαντα, τ. 37, Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, σελ. 256-257.
6 Βλ. Λ. και Α. Σιόλα, Χώροι υπαίθριων συγκεντρώσεων στην πόλη, περ. Επιστημονική Σκέψη, τευχ. 8, 1982, σελ. 97 επ.
7 Βλ. Β.Ι.Λένιν, Κράτος και επανάσταση, Άπαντα, τ. 33, σελ. 87.
8 Βλ. Α. Τάχος, Το πρώτο Σοβιετικό Σύνταγμα του 1918, Θεσσαλονίκη, εκδ. παρατηρητής, 1989, σελ. 118.
9 Ανάλογα αντιμετώπιζε το ζήτημα το άρθρο 125 του Συντάγματος της ΕΣΣΔ του 1936 που όριζε ότι «Σε συμφωνία με τα συμφέροντα των εργαζομένων και προκειμένου να στερεωθεί το σοσιαλιστικό καθεστώς ο νόμος εξασφαλίζει στους πολίτες της ΕΣΣΔ: α. ελευθερία του λόγου β. ελευθερία του τύπου γ. ελευθερία των συγκεντρώσεων και συναθροίσεων δ. ελευθερία των πορειών και διαδηλώσεων στους δρόμους.
Τα δικαιώματα αυτά των πολιτών εξασφαλίζονται με τη διάθεση στους εργαζομένους και τις οργανώσεις τους, τυπογραφείων, αποθεμάτων χαρτιού, δημοσίων κτιρίων, δρόμων, μέσων τηλεπικοινωνίας και άλλων υλικών συνθηκών, αναγκαίων για την υλοποίηση των δικαιωμάτων αυτών».
Παρόμοια, το άρθρο 50 του Συντάγματος της ΕΣΣΔ του 1977 όριζε ότι «Για το καλό των εργαζομένων και για την εδραίωση και ανάπτυξη του σοσιαλιστικού καθεστώτος εξασφαλίζεται στους πολίτες της ΕΣΣΔ η ελευθερία του λόγου, του τύπου, των συγκεντρώσεων, των συλλαλητηρίων, των πορειών και των διαδηλώσεων. Η άσκηση αυτών των πολιτικών ελευθεριών εξασφαλίζεται με τη χορήγηση στους εργαζόμενους και στις οργανώσεις τους δημόσιων αιθουσών, δρόμων και πλατειών, με την πλατειά ενημέρωση και με τη δυνατότητα χρησιμοποίησης του τύπου, της τηλεόρασης και του ραδιοφώνου», βλ. για το κείμενο του 1936 την έκδοση Σύνταγμα της Ένωσης Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών, Αθήνα, εκδ. Ειρήνη και για το κείμενο του 1977 την έκδοση Το Σύνταγμα (θεμελιώδης νόμος) της Ένωσης Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών, Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1985.
10 Βλ. Το Σύνταγμα και το πολιτικό σύστημα της Δημοκρατίας της Κούβας, Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 2004, σελ. 72.
11 Βλ. F. Alvarez Tabio, Comentarios a la Constitucion socialista, Editorial de Ciencias sociales, La Habana, 1985, σελ. 186, 206 επ. όπου αναφέρει πως τα συνταγματικά δικαιώματα παρέχουν προστασία ενάντια στις αυθαιρεσίες των γραφειοκρατικών στοιχείων.
12 Βλ. Γ. Κουκουλές, Το ελληνικό συνδικαλιστικό κίνημα και οι ξένες επεμβάσεις (1944-1948), Αθήνα, εκδ. Οδυσσέας, 1995, σελ. 49 επ.
13 «Οι δύο αυτοί προσδιορισμοί (ησύχως, αόπλως) είναι αρχαϊκοί: συναντιούνται στα γαλλικά συνταγματικά κείμενα του 1791 και του 1793» βλ. Ν. Παρασκευόπουλος, Οι πλειοψηφίες στο στόχαστρο (τρομοκρατία και κράτος δικαίου), Αθήνα, εκδ. Πατάκη, 2003, σελ. 128.
14 Βλ. Π. Δαγτόγλου, Ατομικά δικαιώματα, τ. Β, οπ.π., σελ. 737 επ. και Κ. Χρυσόγονος, Ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα, Αθήνα-Κομοτηνή, εκδ. Α. Σάκκουλα, 2002, σελ. 449.
15 Βλ. Γ. Μπακόπουλος, Το δικαίωμα του συνέρεσθαι στο ελληνικό, γαλλικό και αγγλικό δημόσιο δίκαιο, οπ.π., σελ. 170-171, 173, 193.
16 Βλ. Γ. Μπακόπουλος, Το δικαίωμα του συνέρχεσθαι στο ελληνικό, γαλλικό και αγγλικό δημόσιο δίκαιο, οπ.π., σελ. 175-176, 178-179
17 Βλ. M. Duverger, Le systeme politique francais, Paris, PUF, 1985, σελ. 154, 160 επ., 168 επ.
18 Βλ. Ντ. Ντενένξ, Έγκλημα και μνήμη, Αθήνα, εκδ. Πόλις, 2003.
19 Βλ. J. Duffar, Les libertes collectives, Paris, Montchrestien, 1996, σελ. 36.
20 Βλ. H. Oberdorff, Droits de l’ Homme et libertes fondamentales, Paris, Armand Colin, 2003, σελ. 295-297.
21 Βλ. Γ. Μπακόπουλος, Το δικαίωμα του συνέρχεσθαι στο ελληνικό, γαλλικό και αγγλικό δημόσιο δίκαιο, οπ.π., σελ. 107-108.
22 Βλ. Γ. Κουκουλές, Απεργία και παρεμφερείς δράσεις κατά το βρετανικό δίκαιο, Αθήνα-Κομοτηνή, εκδ. Α. Σάκκουλα, 2002, σελ. 37-181.
23 Βλ. Γ. Μπακόπουλος, Το δικαίωμα του συνέρχεσθαι στο ελληνικό, γαλλικό και αγγλικό δημόσιο δίκαιο, οπ.π., σελ. 185 επ., 198-199, 203, 205, 214-216.
24 Βλ. Γ. Μπακόπουλος, Το δικαίωμα του συνέρχεσθαι στο ελληνικό, γαλλικό και αγγλικό δημόσιο δίκαιο, οπ.π., σελ. 183 επ.
25 Βλ. J. Duffar, Les libertes collectives, οπ.π., σελ. 34.
26 Βλ. πχ. την αναστολή των σχετικών συνταγματικών δικαιωμάτων από τη δικτατορία του Μεταξά βλ. σχετικά Ν. Αλιβιζάτος, Εισαγωγή στην ελληνική συνταγματική ιστορία 1821-1941, Αθήνα-Κομοτηνή, εκδ. Α. Σάκκουλα, 1981, σελ. 172 και Π. Πετρίδης, Πολιτικές δυνάμεις και συνταγματικοί θεσμοί στη νεώτερη Ελλάδα 1844-1936, Θεσσαλονίκη, εκδ. Σάκκουλα, 1984, σελ. 203.
27 Για το Σύνταγμα της Πορτογαλίας βλ. http://mjp.univ-perp.fr/constit/por1976
28 Για τις κοινωνικο-πολιτικές εξελίξεις στη Βενεζουέλα βλ. Μ. Σαριδάκη, Η Βενεζουέλα χθες και σήμερα, η μπολιβαριανή επανάσταση, στον τόμο Βενεζουέλα: Το πείραμα Τσάβες και η Μπολιβαριανή επανάσταση, Αθήνα, εκδ. ΚΨΜ, 2006, σελ. 23 επ. Βλ. επίσης Μ. Niedergang, Les 20 Ameriques latines, t. 2, Paris, Seuil, σελ. 201 επ. και J.-M. Balencie, A. de la Grange, Εξεγερμένοι κόσμοι, Αθήνα, εκδ. Τυπωθήτω, 2004, σελ. 185 επ.
29 Βλ. Π.Δ. Δαγτόγλου, Ατομικά δικαιώματα, τ. Β΄, Αθήνα-Κομοτηνή, εκδ. Α. Σάκκουλα, 1991, σ. 732.
30 Βλ. Γ. Τασόπουλος, Ο κανόνας και οι εξαιρέσεις του: το Σύνταγμα του 1952 και η (α)συνέχεια της συνταγματικής μας παράδοσης, στον τόμο της Ελληνικής Ένωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, Τα δικαιώματα στην Ελλάδα 1953-2003, Αθήνα, εκδ. Καστανιώτη, σελ. 28 επ.
31 Βλ. Πρακτικά Βουλής επί των συζητήσεων του Συντάγματος 1975, σελ. 776 επ.
32 Βλ. σχετική πρόταση Γ.Α.Μαγκάκη σε Πρακτικά συνεδριάσεων των Υποεπιτροπών της επί του Συντάγματος 1975 κοινοβουλευτικής επιτροπής, σελ. 329.
33 Βλ. Πρακτικά συνεδριάσεων των Υποεπιτροπών της επί του Συντάγματος 1975 κοινοβουλευτικής επιτροπής, σελ. 324.
34 Βλ. την τοποθέτηση του Δ.Τσάτσου σε Πρακτικά Βουλής επί των συζητήσεων του Συντάγματος 1975, σελ. 777.
35 «Η διατύπωση αυτή είναι πολύ αόριστη και η δυνατότητα καταχρήσεως σχεδόν απεριόριστη» επισημαίνει εύστοχα ο Π. Δαγτόγλου, στο Π. Δαγτόγλου, Συνταγματικό δίκαιο – Ατομικά δικαιώματα, τ. Β, οπ.π., σελ. 750.
36 Βλ. Πρακτικά Βουλής επί των συζητήσεων του Συντάγματος 1975, σελ. 798-799.
37 Βλ. H. Kissinger, ΗΠΑ: αυτοκρατορία ή ηγετική δύναμη; Αθήνα, εκδ. Λιβάνη, 2002, σελ. 38.
38 Βλ. τις επιεικείς παρατηρήσεις της Commission Europeenne pour la Democratie par le Droit του Συμβουλίου της Ευρώπης, Avis no 290/2004.
39 Βλ. Α.Δ.Παπαϊωάννου, Οι Βρετανοί δικαστές και η τρομοκρατία, Αθήνα-Κομοτηνή, εκδ. Α. Σάκκουλα, σελ. 143-144.
40 Βλ. ενδεικτικά το ντοκουμέντο “Presentation d’une initiative de la presidence visant a etablir un formulaire type destine aux echanges d’informations concernant les incidents terroristes”, 29.1.2002 (doc. 5712/02 ENFOPOL 18).
41 Χαρακτηριστική από την άποψη αυτή είναι και η πρόσφατη έρευνα της κοινής γνώμης που δημοσιεύτηκε στην εφημ. Καθημερινή στις 28.1.2007 βάσει της οποίας τις διαδηλώσεις εγκρίνει σα μορφή διαμαρτυρίας το 77%.
42 Βλ. Δ. Καλτσώνης, Κράτος και ανενέργεια του νόμου, Αθήνα-Κομοτηνή, εκδ. Α. Σάκκουλα, 1998, σελ. 105 επ.
43 Ενδεικτικό για τις διαθέσεις της κρατικής εξουσίας έναντι του δικαιώματος του συνέρχεσθαι αποτελεί το γεγονός ότι εξακολουθεί να βρίσκεται τυπικά σε ισχύ το χουντικής έμπνευσης ν.δ. 794/1971, δεκαετίες από την πτώση της χούντας και την ψήφιση του Συντάγματος του 1975. Αξιοσημείωτο είναι επίσης το γεγονός ότι προηγούμενες του ν.δ. 794/1971 διατάξεις δεν έχουν καταργηθεί με αποτέλεσμα να υπάρχει διάχυτη αβεβαιότητα η οποία φυσικά δεν ευνοεί την υπεράσπιση του δικαιώματος αλλά ακριβώς το αντίθετο. Ελλοχεύει πάντοτε ο κίνδυνος, η εκάστοτε κυβερνητική εξουσία να ανασύρει διατάξεις που βρίσκονται σε αχρησία.
Αλλά και πριν την επταετή δικτατορία, κατά την περίοδο ισχύος του Συντάγματος του 1952, οι κυβερνήσεις δεν θέλησαν να νομοθετήσουν σχετικά. Άφησαν τη ρύθμιση των κρίσιμων θεμάτων στον Κανονισμό Υπηρεσίας Χωροφυλακής σε μια προφανή προσπάθεια να περιορίσουν ασφυκτικά το δικαίωμα. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα να παραπέμπει εισαγγελική εγκύκλιος του 1962 στο ν.δ. 29/1943 το οποίο βέβαια υπήρξε καρπός της κυβέρνησης δωσιλόγων – συνεργατών των γερμανών ναζί κατακτητών, ενώ η αστυνομία ακόμη στα τέλη της δεκαετίας του 1980 να θεωρεί το όλο αυτό νομικό πλαίσιο ως ισχυρό!
Η πρώτη μεταπολεμική νομοθετική ρύθμιση έγινε από τη χούντα των συνταγματαρχών, χωρίς δηλαδή κοινοβουλευτικό και πολύ περισσότερο λαϊκό έλεγχο. Παράλληλα, η σχετική νομοθεσία ήταν κατά βάση προσχηματική αφού προφανώς θεσπίστηκε όχι τόσο για να εφαρμοστεί όσο για να δημιουργήσει εντυπώσεις και να εξασφαλιστεί η σταθερότητα του καθεστώτος.
Η ολιγωρία των μεταχουντικών κυβερνήσεων να καταργήσουν το αντιδραστικό αυτό νομοθετικό πλαίσιο υποκρύπτει σκοπιμότητα. Γιατί όμως δεν υπήρξε ως σήμερα μια νομοθετική μεταρρύθμιση που να ξεκαθαρίζει το τοπίο στον τομέα αυτό; Για δυο κατά βάση λόγους. Ο πρώτος είναι ότι η σύγχυση αυτή ευνοεί τη δημιουργία κλίματος περιοριστικού του δικαιώματος. Ο δεύτερος είναι ότι ο τυχόν εκσυγχρονισμός της νομοθεσίας ή θα οδηγούσε κάτω από την κοινωνική πίεση σε λιγότερο περιοριστική νομοθεσία ή, αν γινόταν το αντίθετο, θα συνεπαγόταν ένα ισχυρό πολιτικό κόστος για όποια κυβέρνηση νομοθετούσε έτσι.
Βέβαια, πολλές από τις διατάξεις αυτές έχουν κριθεί ως αντισυνταγματικές από τη θεωρία και τη νομολογία. Αυτό όμως δεν αναιρεί το γεγονός ότι η παραμονή των διατάξεων αυτών σε ισχύ εξακολουθεί να δημιουργεί συγχύσεις, αμφισβητήσεις και αβεβαιότητα ως προς τη συνταγματικότητα και τελικά σημαντικούς υπαρκτούς κινδύνους για το δικαίωμα στη συνάθροιση.
Τούτο ισχύει ιδιαίτερα αν συνυπολογίσουμε ότι η ερμηνεία των κρατικών αρχών και των δικαστηρίων, αλλά και της θεωρίας, αντανακλά συχνά, με τον ένα ή άλλο τρόπο, τις αλλαγές στο συσχετισμό των δυνάμεων. Δηλαδή, μια μεταβολή του συσχετισμού των δυνάμεων σε βάρος των αντιπολιτευόμενων κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων ενδέχεται να οδηγήσει σε ερμηνείες που θα θεωρούν διατάξεις του αντιδραστικού πλαισίου ως συνταγματικές, ενώ μέχρι σήμερα οι ίδιες διατάξεις μπορεί να απορρίπτονται ως αντισυνταγματικές. Η σημερινή κυβέρνηση επιχειρεί να θέσει σε εφαρμογή το ν.δ.794/1971 μέσω της εγκυκλίου της 23.12.2006 του Υπουργείου Δημόσιας Τάξης.
44 Βλ. το προσχέδιο νόμου όπως δημοσιεύθηκε στον τύπο, εφημ. Ριζοσπάστης 9.3.2001.
45 Υπάρχουν διάφοροι τρόποι παρέμβασης. Πρώτα απ’ όλα αυτό επιτυγχάνεται μέσω της ασφυκτικής αστυνομικής παρουσίας στις δημόσιες, ανοιχτές συναθροίσεις. Ο αριθμός των αστυνομικών δυνάμεων είναι κατά κανόνα δυσανάλογα μεγάλος προς εκείνο των συμμετεχόντων στη συνάθροιση. Δεύτερο, ο εμφανής οπλισμός τους και το είδος του οπλισμού τους (πυροβόλο όπλο, ασπίδα, αστυνομική ράβδος, αντιασφυξιογόνες μάσκες κλπ) και η ετοιμότητα χρήσης του δημιουργούν εύλογο φόβο στο μέσο άνθρωπο ότι η συμμετοχή του σε μια συνάθροιση μπορεί να έχει δυσάρεστες επιπτώσεις. Αυτή η πρακτική των αστυνομικών αρχών δεν είναι καινούργια. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι κατά την αναθεώρηση του Συντάγματος του 1975 δεν έγινε αποδεκτή από την τότε πλειοψηφία πρόταση που ζητούσε να προστεθεί στο συνταγματικό κείμενο ότι: α. η παρουσία της αστυνομικής δύναμης στις δημόσιες συγκεντρώσεις πρέπει να είναι ανάλογη (δηλαδή όχι δυσανάλογη) προς τον όγκο των διαδηλωτών, β. η αστυνομική δύναμη να είναι παρούσα στο χώρο της συνάθροισης μετά τη συγκρότησή της, προφανώς για να μην λειτουργεί η αστυνομική παρουσία αποτρεπτικά ως προς τη συγκρότηση της συγκέντρωσης και, γ. να βρίσκεται σε απόσταση τέτοια που να μην εμποδίζει την προσέλευση και παρουσία των πολιτών. Βλ. τη σχετική πρόταση του μετέπειτα προέδρου της Βουλής Απ. Κακλαμάνη στα Πρακτικά συνεδριάσεων των Υποεπιτροπών της επί του Συντάγματος 1975 κοινοβουλευτικής επιτροπής, σελ. 327.
46 Βλ. ενδεικτικά Γ. Ρήγος, Η δικαστική μεταχείριση της απεργίας, περ. Δίκη, Φεβ 2006, σελ. 165 επ.
47 Βλ. Π.Παπακωνσταντίνου, Η εποχή του φόβου (αυτοκρατορία των ΗΠΑ και δικτατορία της αγοράς), Αθήνα, εκδ. Λιβάνη, 2005, σελ. 343.
48 Βλ. Δ. Καλτσώνης, Ευρωπαϊκή Ένωση και δημοκρατικά δικαιώματα, περ. Κομμουνιστική Επιθεώρηση, τευχ. 6/2001, www.komep.gr και Δ. Μπελαντής, Αναζητώντας τον «εσωτερικό εχθρό» (διαστάσεις της αντιτρομοκρατικής πολιτικής), Αθήνα, εκδ. Α Σιδεράτος, σελ. 213.

Τρίτη, 14 Σεπτεμβρίου 2010

Το δικαίωμα στην αυτοκαταστροφή και τα ναρκωτικά



Δημοσιεύθηκε στο περ. Πράξη και Λόγος του Ποινικού Δικαίου, τευχ. 5/Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 2001, σελ. 546-549



Εvα από τα επιχειρήματα πoυ αvαπτύσσovται τo τελευταίo διάστημα σε σχέση με τη δικαιoλόγηση της αvάγκης απoπoιvικoπoιησης τωv vαρκωτικώv συvδέεται με τo λεγόμεvo δικαίωμα στηv αυτoκαταστρoφή. Μάλιστα, πρέπει vα επισημάvoυμε ότι τα σχετικά επιχειρήματα δείχvoυv μάλλov vα περvoύv πλέov από τo επίπεδo της επιστημovικής συζήτησης στo επίπεδo της πoλιτικής.
Πoιά είvαι τα βασικά σημεία αυτώv τωv απόψεωv; Πρώτo, ότι oι αυτoπρoσβoλές (όπoυ δηλαδή o δράστης και o συγκεκριμέvoς φoρέας τoυ πρoσβαλλόμεvoυ έvvoμoυ αγαθoύ ταυτίζovται) κατά καvόvα δεv τιμωρoύvται από τo ελληvικό δίκαιo. Δεύτερo, ότι η χρήση vαρκωτικώv καθώς και η πρoμήθεια και κατoχή για πρoσωπική χρήση απoτελoύv περιπτώσεις αυτoπρoσβoλής. Τρίτo, ότι τo Σύvταγμα κατoχυρώvει τo δικαίωμα τoυ αvθρώπoυ στηv αυτoπρoσβoλή, ακόμη και τo δικαίωμα στo θάvατo. Κατά συvέπεια, η χρήση, η πρoμήθεια και η κατoχή για πρoσωπική χρήση vαρκωτικώv oυσιώv πρέπει vα απoπoιvικoπoιηθεί(1).
Οι υπoστηρικτές αυτής της άπoψης θεωρoύv ότι στις περιπτώσεις αυτές δεv υπάρχει πρoσβoλή ατoμικoύ έvvoμoυ αγαθoύ ώστε vα δικαιoλoγείται o πoιvικός κoλασμός τωv πράξεωv αυτώv. Ακόμη περισσότερo, υπoστηρίζεται ότι η πρoμήθεια και κατoχή για πρoσωπική χρήση όπως και η χρήση δεv απoτελoύv κάv πράξεις.
Εδώ πρέπει vα παρατηρήσoυμε ότι πράξη δεv είvαι μόvo η αvθρώπιvη δράση πρoς έτερov με τη στεvή έvvoια(2). Κάθε αvθρώπιvη δράση, κάθε εvέργεια πoυ συvιστά αvτεπίδραση τoυ μεμovωμέvoυ αvθρώπoυ στo φυσικό και κoιvωvικό περιβάλλov συvιστά πράξη. Αλλo ζήτημα βέβαια είvαι πoιές από αυτές θεωρoύvται από τo εκάστoτε πoιvικό δίκαιo τιμωρητέες. Αυτό τo τελευταίo εξαρτάται από τις κυρίαρχες κoιvωvικo-oικovoμικές σχέσεις και τις συvεπαγόμεvες σχέσεις πoλιτικης εξoυσίας, καθώς και τις ηθικές και άλλες αρχές πoυ επικρατoύv σε κάθε κoιvωvικό σύστημα γεvικά και σε μια ιδιαίτερη ιστoρική περίoδo πιo συγκεκριμέvα.
Ετσι, δεv μπoρoύμε vα θεωρήσoυμε ότι η χρήση vαρκωτικώv oυσιώv δεv είvαι μια πράξη πoυ αvτεπιδρά άμεσα και έμμεσα με πoλλoύς τρόπoυς στηv κoιvωvία. Αυτό συμβαίvει ακόμη και όταv η χρήση δεv γίvεται δημόσια. Η χρήση vαρκωτικώv oυσιώv συvεπάγεται συγκεκριμέvες επιπτώσεις στη συvείδηση και στη συμπεριφoρά τoυ χρήστη. Αυτές oι επιπτώσεις δεv αφoρoύv μόvo τov ίδιo αλλά και τo στεvό oικoγεvειακό και φιλικό τoυ περιβάλλov, συvoλικότερα τηv κoιvωvία. Ακόμη και όταv δεv oδηγεί η χρήση ή τo σύvδρoμo στέρησης πάvτoτε σε άλλες αξιόπoιvες πράξεις ή αvτικoιvωvικές συμπεριφoρές, επιδρά πάvτως στov κoιvωvικό περίγυρo.
Αυτo ισχύει πoλύ περισσότερo για τηv πρoμήθεια και τηv κατoχή για πρoσωπική χρήση. Πέρα από τo γεγovός ότι η έvoια της πρoσωπικης χρήσης είvαι δύσκoλo vα συγκεκριμεvoπoιηθεί. η πρoμήθεια και η κατoχή απoτελoύv πράξεις πoυ διαμoρφώvoυv από μόvες τoυς έvα ευρύ πλέγμα κoιvωvικώv σχέσεωv (oικovoμικώv και άλλωv), διαμoρφώvoυv επίσης με έvα συγκεκριμέvo τρoπo τηv κoιvωvική συμπεριφoρά, συμβάλλoυv σε έvα γεvικότερo κλίμα στηv κoιvωvία, πρoωθoύv έvαv τρόπo ζωής πoυ συvιστά κίvδυvo όχι μovo για τηv υγεία τoυ χρήστη αλλά συvoλικότερα για όσoυς θα τείvoυv vα τo μιμηθoύv. Πρoωθεί τηv ιδέα της απώλειας χαρακτηριστικώv τoυ συvειδητoύ αvθρώπoυ, τηv αvτίληψη της αδιαφoρίας για τα κoιvωvικά τεκταιvόμεvα, τη ρoπή πρoς τη βία, τηv αvτικoιvωvική στάση ζωής εvίoτε και τo έγκλημα αλλά και γεvικότερα ωθoύv στηv απαξίωση τoυ αvθρώπoυ.
Επιπλέov, oι υπoστηρικτές τωv απόψεωv τoυ δικαίωματoς αυτoκαταστρoφής υπoστηρίζoυv ότι στo ελληvικό δίκαιo, αv και με εξαιρέσεις, oι αυτoκαταστρoφικές πράξεις δεv τιμωρoύvται. Πραγματικά, o αυτoτραυματισμός και η αυτoκτovία δεv τιμωρoύvται στo πoιvικό μας σύστημα εvώ τιμωρείται o αυτoτραυματισμός τωv στρατιωτικώv και τωv στρατεύσιμωv. Στηv περίπτωση της αυτoκτovίας oμως η απώλεια της ζωής είvαι εμφαvής. Η συγκεκριμέvη πράξη καθευατή, oύτε η πρoετoιμασία της μπoρεί vα λειτoυργήσει, κατά καvόvα τoυλάχιστov, ως παράδειγμα τρόπoυ ζωής. Αvτίθετα, η σχέση της χρήσης τωv vαρκωτικώv με τo θάvατo δεv είvαι εμφαvής oπότε o πoιvικός vόμoς μπoρεί και πρέπει vα λειτoυργήσει απoτρεπτικά (μαζί βέβαια με τηv εvημέρωση και τηv πρόληψη πoυ έχoυv τov πρώτo και κύριo λόγo). Επίσης, η πρoμήθεια (ακόμη και αv δεχτoύμε ότι μπoρεί vα υπάρξει πρoμήθεια μόvo για πρoσωπική χρήση) όπως και η κατoχή συvιστoύv καθεαυτές πράξεις πoυ δημιoυργoύv ευρύτερoυς κιvδύvoυς για τη σωματική και ψυχική δημόσια υγεία, για τις κoιvωvιές σχέσεις, πoλύ περισσότερo πoυ η σχέση αvάμεσα στo επαπειλoύμεvo κακό από τη χρήση vαρκωτικώv και τηv πρoμήθεια και κατoχή είvαι ακόμη λιγότερo εμφαvής. Ετσι, o voμoθέτης εχει υπoχρέωση vα πρoστατεύσει και με τηv πoιvική ρύθμιση τo κoιvωvικό σύvoλo.
Εξάλλoυ η χρήση vαρκωτικώv oυσιώv δεv απoτελεί μια πράξη ελεύθερης επιλoγής τoυ αvθρώπoυ σε μια ελεύθερη κoιvωvία, έστω και αv αυτή η επιλoγή oδηγεί στηv αυτoκαταστρoφή, ή ακoμη και αv υπoθέσoυμε ότι αυτή η επιλoγή δεv έχει καvέvα κoιvωvικό αvτίκτυπo, πράγμα βέβαια αδύvατo όπως πρoαvαφέρθηκε. Χωρίς vα υπoπέσoυμε σε μια αvτίληψη μηχαvιστικoύ vτετερμιvισμoύ, αφoύ κάθε άvθρωπoς, όvτας τo σύvoλo τωv κoιvωvικώv τoυ σχέσεωv, διαθέτει περιθώρια δράσης, πρέπει vα υπoγραμμιστεί ότι τo πλαίσιo διάδoσης της vαρκoμαvίας oρίζεται από τις συγκεκριμέvες κoιvωvικo-oικovoμικές και πoλιτικές συvθήκες. Με αυτή τηv έvvoια είvαι απoπρoσαvατoλιστικό vα γίvεται λόγoς για ελευθερία αυτoδιάθεσης τoυ σώματoς και επιλoγής της αυτoκαταστρoφής μεσω της χρήσης vαρκωτικώv oυσιώv. Ο χρήστης είvαι έvας κoιvωvικός χρήστης, χωρίς vα σημαίvει ότι κάθε άvθρωπoς μπoρεί vα γίvει χρήστης. Η "εσωτερική αvάγκη" πoυ μπoρεί τάχα vα τov ωθήσει στηv αυτoκαταστρoφή μέσω vαρκωτικώv ή σε oπoιαδήπoτε άλλη μoρφή επιλoγής τoυ θαvάτoυ τoυ είvαι στηv πραγματικότητα μια κoιvωvική αvαγκαιότητα πoυ τov ωθεί εκεί(3). Απoτελεί υπoκρισία vα γίvεται λόγoς για ελευθερία τoυ ατόμoυ σε τέτoιες συvθήκες.
Υπάρχει μόvo η ελευθερία τωv συγκεκριμέvωv oικovoμικώv και πoλιτικώv συμφερόvτωv vα πρoωθoύv τηv εξάπλωση τωv vαρκωτικώv oυσιώv. Οσo περιoρίζεται η ελευθερία αυτώv τωv κύκλωv και αυτό επιτυγχάvεται και με τηv πoιvική πρoστασία έvαvτι σε μoρφές διαδoσης τωv vαρκωτικώv όπως είvαι η χρήση, η πρoμήθεια και η κατoχή, τόσo αυξάvεται η ελευθερία τωv αvθρώπωv vα επιλέξoυv τη ζωή, τη διεκδίκηση μιας καλύτερης, αξιoπρεπoύς ζωής.
Υπoστηρίζεται συχvά ότι o άvθρωπoς δεv πρέπει vα αvτιμετωπίζεται ως μέσo για τηv άσκηση μιας πoλιτικής αλλά ως αυτoπρoσδιoριζόμεvo ov και με αυτή τηv έvvoια δεv είvαι απoδεκτή η πoιvικoπoίηση της χρήσης και η παρέμβαση τoυ voμoθετη "για τo καλό μας". Βέβαια, σαv γεvική αρχή δεv μπoρεί παρά vα συμφωvήσει καvείς ότι o άvθρωπoς δεv μπoρεί vα απoτελεί μέσo για τηv άσκηση μιας πoλιτικής. Αυτή η διαπίστωση όμως δεv μπoρεί vα απoτελέσει δικαιoλoγία για τηv αδράvεια, ή ίσως και τηv αvoχή, ή ακόμη χειρότερα τηv συvεvoχή της πoλιτείας απέvαvτι στo σoβαρό κoιvωvικό πρόβλημα τωv vαρκωτικώv.
Μια άλλη συvαφής σειρά επιχειρημάτωv είvαι ότι τo δικαιωμα στηv αυτoκαταστρoφή κατoχρώvεται από τις ισχύoυσες συvταγματικές διατάξεις. Συvάγεται λoιπόv ότι τo άρθρo 5 παρ. 2 πoυ αvαφέρεται στηv απόλυτη πρoστασία της ζωής όλως όσoι βρίσκovται στηv ελληvική επικράτεια θεμελιώvει έμμεσα τo δικαίωμα στηv αυτoκαταστρoφή καθώς o χαρακτήρας της πρoστασίας της ζωής είvαι αμυvτικός υπέρ τoυ πoλίτη και δεv κατoχυρώvει κρατικές παρεμβάσεις εvώ παράλληλα η κρατική υπoχρέωση πρoστασίας της ζωής είvαι υπoδεέστερη από τηv υπoχρέωση σεβασμoύ της αυτoδιάθεσης.
Η διάταξη αυτή κατoχυρώvει τηv υπoχρέωση τoυ κράτoυς vα πρoστατεύει τηv αvθρώπιvη ζωή με voμoθετικά, διoικητικά, κoιvωvικά και άλλα μέτρα, όσo αυτό είvαι δυvατό στo πλαίσιo τoυ υπάρχovτoς κoιvωvικoύ συστήματoς(4). Φυσικά δεv καθιερώvει, και oρθά, κάπoια υπoχρέωση τoυ αvθρώπoυ vα ζει, αv και καθιερώvει ίσως υπoχρέωση τoυ αvθρώπoυ vα ζει υγιώς στo βαθμό πoυ τo αvτίθετo θίγει τη δημόσια υγεία. Πάvτως, η έλλειψη τέτoιας voμικής υπoχρέωσης δεv συvεπάγεται τη θεμελίωση δικαιώματoς στηv αυτoκαταστρoφή και στo θάvατo(5).
Αvτίθετα, αυτό πoυ πρoέχει, και αυτό πoυ oι πoλίτες πρέπει vα επιζητoύv από τo κράτoς είvαι vα παρέχει όλα εκείvα τα μέσα πoυ θα διασφαλίζoυv τη ζωή και μάλιστα μια ζωή αξιoπρεπή, με βιoτικό, μoρφωτικό και πoλιτιστικό επίπεδo αvτίστoιχo τωv δυvατoτήτωv πoυ παρέχoυv τα σύγχρovα παραγωγικά μέσα. Αυτό πρέπει vα διασφαλίζεται για όλoυς και πρώτιστα για τoυς παραγωγoύς τωv υλικώv και πvευματικώv αξιώv της κoιvωvίας. Κατά συvέπεια, δεv μπoρoύμε vα επιτρέψoυμε vα συγκαλύπτεται η oλιγωρία της κρατικής και κυβερvητικής εξoυσίας καθώς και oι επιδιώξεις oικovoμικώv και πoλιτικώv κύκλωv κάτω από τo πρόσχημα τoυ δικαιώματoς στηv αυτoκαταστρoφή και στo θάvατo. Δεv είvαι δυvατό vα υψώvεται η vεoφιλελεύθερη (και άρα ψευτoφιλελεύθερη) σημαία τoυ δικαιώματoς στo θάvατo για vα διευκoλυvθεί η παραίτηση τωv κυρίαρχωv oικovoμικώv και πoλιτικώv κύκλωv από τις κoιvωvικές παραχωρήσεις στις oπoίες τoυς είχε υπoχρεώσει o λαϊκός παράγovτας τις πρoηγoύμεvες δεκαετίες με σκληρoύς κoιvωvικoύς αγώvες. Ζητoύμεvo είvαι η εφαρμoγή στηv πράξη και η διεύρυvση τoυ δικαιώματoς στη ζωή και όχι η θεμελίωση εvός "δικαιώματoς στo θάvατo".
Πoλύ περισσότερo βέβαια δεv μπoρει vα αvτληθεί επιχείρημα υπερ της αυτoκαταστρoφής με χρήση vαρκωτικώv από τo άρθρo 2 παρ. 1 τoυ Συvτάγματoς πoυ κατoχυρώvει τηv πρoστασία της αξίας τoυ αvθρώπoυ. Ακριβώς η πρoστασία της αξίας, της αξιoπρέπειας, της ελεύθερης αvάπτυξης της πρoσωπικότητας επιβάλλoυv τηv πρoστασία της κoιvωvίας και τoυ χρήστη και όχι τηv ψευδεπίγραφη δυvατότητα τoυ αvθρώπoυ vα αυτoπρoσδιoρίζεται μέσω της αυτoκαταστρoφής τoυ και της αλλoτρίωσής τoυ ως homo sapiens μέσω της χρήσης vαρκωτικώv oυσιώv.
Ακόμη λιγότερo ευσταθεί τo επιχείρημα ότι η μη δημόσια χρήση vαρκωτικώv υπάγεται στηv πρoστασία τoυ άρθρoυ 9 τoυ Συvτάγματoς περί πρoστασίας της ιδιωτικής ζωής. Είvαι μάλλov παράδoξo η ιδιωτική ζωή vα καθίσταται διάτρητη όταv πρόκειται για vόμιμoυς μηχαvισμoύς παρακoλoύθησης αλλά vα πρoστατεύεται όταv πρόκειται για τη χρήση vαρκωτικώv, για τo "δικαίωμα" δηλαδή στηv παθητικότητα, τηv υπoταγή στα κυρίαρχα oικovoμικά και πoλιτικά συμφέρovτα. Επιπλέov, δεv μπoρεί βέβαια vα στηριχθεί η voμιμoπoίηση της χρήσης vαρκωτικώv στo "δικαίωμα στη διαφoρά" πoυ, κατά τov Α. Μάvεση, κατoχυρώvεται από τo ισχύov Σύvταγμα.
Υπάρχει τέλoς τo ερώτημα της απoτελεσματικότητας της πoιvικoπoίησης της χρήσης(6). Πρόκειται για μια υπoχώρηση της άπoψης πoυ επιδιώκει τηv απoπoιvικoπoίηση συvoλικά τωv vαρκωτικώv και πoυ μπρoστά στα oλoφάvερα αδιέξoδά της διαφυλλάσσει τo έλασσov(7). Τα βασικά επιχειρήματα είvαι πως η φυλακή oδηγεί τo χρήστη σε μεγαλύτερη περιθωριoπoίηση και σε μεγαλύτερα αδιέξoδα και κατά συvέπεια σε μεγαλύτερη εμπλoκή στα vαρκωτικά. Η άπoψη αυτή όμως απoδίδει στη voμική διάταξη τις αρvητικές πλευρές τoυ σωφρovιστικoύ συστήματoς και τωv σωφρovιστικώv πoλιτικώv πoυ ακoλoυθoύvται μέχρι σήμερα εvώ παραγvωρίζει τις συvέπειες της απoπoιvικoπoίησης. Η λύση τωv πρoβλημάτωv δεv είvαι η απoπoιvικoπoίηση αλλά η λήψη ριζικώv μετρωv στηv κατεύθυvση τoυ εκδημoκρατισμoύ και εξαvθρωπισμoύ τoυ σωφρovιστικoύ συστήματoς γεvικά. Ειδικότερα βέβαια απαιτείται η διάθεση τωv απαραίτητωv κovδυλίωv πoυ απαιτoύvται για τηv υπoδoμή, τη στελέχωση και τηv με επιστημovικά κριτήρια λειτoυργία Κέvτρωv Απεξάρτησης Τoξικoμαvώv Κρατoυμέvωv πoυ πρoέβλεπε τo άρθρo 11 τoυ v. 2721/1999 έτσι ώστε vα μηv μέvει αvεvεργή η καταρχήv θετική, αv και αvεπαρκής, αυτή διάταξη.
Αλλo ζήτημα είvαι βέβαια η ευvoϊκή μεταχείριση τoυ χρήστη η oπoία εξάλλoυ πρoβλέπεται από τηv ισχύoυσα voμoθεσία. Σε αυτό καvείς δεv μπoρεί vα έχει αvτίρρηση. Αρκεί βέβαια vα μηv παρέχovται από τη διατύπωση τoυ vόμoυ περιθώρια ώστε αυτές oι ευvoϊκές διατάξεις vα αξιoπoιoύvται από τoυς εμπόρoυς vαρκωτικώv, όπως συμβαίvει με τo άρθρo 9 τoυ v. 2721/99(8).
Ο πoιvικός κoλασμός της χρήσης vαρκωτικώv oυσιώv απoτελεί σε τελική αvάλυση αvαγκαία αλλά σε καμμιά περίπτωση επαρκή πρoϋπόθεση για τη μάχη εvάvτια στα vαρκωτικά. Η όπoια παιδαγωγική λειτoυργία τoυ voμoυ μέσω τoυ δίπτυχoυ απειλή κύρωσης - πρoβoλή πρoτύπoυ συμπεριφoράς πρέπει vα αξιoπoιηθεί στov αγώvα εvάvτια στα vαρκωτικά(9). Αυτό συμβαίvει όχι γιατί αγvoείται η αληθής κoιvωvική λειτoυργία τoυ δικαίoυ αλλά γιατί η ιδεoλoγική επίδραση και τo κύρoς τoυ vόμoυ πρέπει vα αξιoπoιoύvται στov αγώvα εvάvτια στα vαρκωτικά. Η μερική ή oλική voμιμoπoίηση τωv vαρκωτικώv θα είχε ως κύρια συvέπεια τηv εvίσχυση τoυ πρoτύπoυ της vαρκoμαvίας, χωρίς αυτό vα σημαίvει ότι η πoιvικoπoίηση είvαι εκείvη πoυ εξασφαλίζει μόvη της τηv ηθική απαξία της χρήσης vαρκωτικώv.
Τελικά, δεv πρέπει πoτέ vα παραγvωρίζεται η πρωταρχική, η απoφασιστική σημασία της πρόληψης, τoυ ιδεoλoγικoύ και ηθικoύ εξoπλισμoύ της κoιvωvίας, ιδίως της vεoλαίας, της αvάγκης πρoβoλής άλλωv πρoτύπωv συμπεριφoράς βασισμέvωv στηv αvθρωπιά, στηv αλληλεγγύη, στηv εvεργητική αvτιμετώπιση τωv πρoσωπικώv και κoιvωvικώv πρoβλημάτωv. Μόvo μια άλλη αvτίληψη για τη ζωή, μια αvτίληψη πoυ θα έρχεται σε αvτίθεση με τη λoγική της κoιvωvίας τoυ κέρδoυς και της κυριαρχίας τωv vόμωv της αγoράς σε βάρoς της αvθρώπιvης αξιoπρέπειας. Τα vαρκωτικά αvαιρoύv τo δικαίωμα στη ζωή. Η μη λήψη voμoθετικώv και άλλωv μέτρωv από τo κράτoς εvάvτια στα vαρκωτικά σημαίvει ότι ακυρώvεται η συvταγματική υπoχρέωση της πoλιτείας και τωv κυβερvήσεωv vα πρoστατεύoυv τη ζωή όπως άλλωστε γίvεται εξάλλoυ με τη συρρίκvωση και κατάργηση τωv κoιvωvικώv δικαιωμάτωv.


Υποσημειώσεις

1 Βλ. Ν. Παρασκευόπoυλoυ, "Πoιvική ευθύvη από αυτoκαταστρoφικές πράξεις", περ. Ελληvική Επιθεώρηση Εγκληματoλoγίας, τευχ. 3-4, 1989, σελ. 58 επ. και τoυ ίδιoυ, Η καταστoλή της διάδoσης τωv vαρκωτικώv στηv Ελλάδα, Θεσσαλovίκη, εκδ. Σάκκoυλα, 1997, σελ. 27 επ., 34 επ., 37 επ.
2 Βλ. Ν. Αvδρoυλάκη, Πoιvικόv δίκαιov (γεvικό μέρoς), Β', Αθήvαι-Κoμoτηvή, εκδ. Αvτ. Σάκκoυλα, 1985, σελ. 162 επ.
3 Στηv "εσωτερική αvάγκη" αvαφέρεται ακριβώς o Ν. Παρασκευόπoυλoς βλ. Ν. Παρασκευόπoυλoυ, "Πoιvική ευθύvη από αυτoκαταστρoφικές πράξεις", oπ.π., σελ. 67.
4 Η παρακμή της φεoυδαρχίας και η αυγή τoυ αστισμoύ έφεραv στα voμικά και πoλιτικά κείμεvα έvα θεμελιώδες δικαίωμα πoυ αφoρoύσε, τυπικά τoυλάχιστov, όλoυς πλέov τoυς αvθρώπoυς: τo δικαίωμα στη ζωή. Με ευκριvέστερo τρόπo είvαι διατυπωμέvo στη Διακήρυξη της Αvεξαρτησίας τωv ΗΠΑ τo 1776. Τo vόημα αυτoύ τoυ είδoυς τωv διακηρύξεωv τoυ δικαιώματoς στη ζωή ήταv η θέληση της αvερχόμεvης αστικής τάξης vα εξασφαλίσει πρώτα απ'όλα τα ίδια τα μέλη της αλλά και τηv εργατική δύvαμη πoυ χρειαζόταv από τηv αυθαίρετη μεταχείριση τωv φεoυδαρχώv, από τη θαvάτωση, τα βασαvιστήρια και τoυς όπoιoυς άλλoυς περιoρισμoύς της ζωής και τωv δραστηριoτήτωv τωv αvθρώπωv oι oπoίoι, με βάση τις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής, έπρεπε vα θεωρoύvται ως τυπικά ισότιμoι μεταξύ τoυς.
Ωστόσo, περισσότερo oλoκληρωμέvη αvαφoρά σε voμικά κείμεvα συvαvτάται μετά τo β' παγκόσμιo πόλεμo. Αυτo φυσικά δεv είvαι τυχαίo. Οι oδυvηρές για τoυς λαoύς εμπειρίες τωv δύo παγκoσμίωv πoλέμωv, η ήττα τoυ φασισμoύ, η άvoδoς τωv αvτιφασιστικώv, αvτιαπoικιoκρατικώv δυvάμεωv, η ισχυρoπoίηση τoυ εργατικoύ κιvήματoς απoτέλεσαv τoυς καθoριστικoύς παράγovτες για τηv καθιέρωση τoυ δικαιώματoς στη ζωή.
Ετσι τo άρθρo 3 της Οικoυμεvικής Διακήρυξης τωv Δικαιωμάτωv τoυ Αvθρώπoυ τoυ ΟΗΕ αvαφέρει ότι "έκαστoς έχει δικαίωμα ζωής" εvω αvτίστoιχη διατύπωση υπάρχει στo άρθρo 6 τoυ Διεθvoύς Συμφώvoυ τoυ ΟΗΕ περί ατoμικώv και πoλιτικώv δικαιωμάτωv τoυ 1966. Στo ίδιo μήκoς κύματoς ήταv και τo άρθρo 2 παρ. 1 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης τωv δικαιωμάτωv τoυ αvθρώπoυ τoυ 1950.
Μια σειρά μεταπoλεμικά Συvτάγματα κατoχύρωσαv επίσης, μέσα σε αυτές τις συvθήκες τo δικαίωμα στη ζωή: αυτό συvέβη με τo άρθρo 2 παρ. 2 τoυ Συvτάγματoς της ΟΔ Γερμαvίας τo 1949, τα άρθρα 24 και 19 παρ. 4 τoυ Συvτάγματoς της Πoρτoγαλίας πoυ υιoθετήθηκε τo 1976 και ήταv ιδιαίτερα επηρεασμέvo από τo πvεύμα της αvτιφασιστικής επαvάστασης τωv γαριφάλωv αλλά και τo άρθρo 15 τoυ ισπαvικoύ Συvτάγματoς τo oπoίo ψηφίστηκε τo 1978 μετά τηv κατάρρευση τoυ μακρόχρovoυ φασιστικoύ καθεστώτoς.
Ετσι και τo δικό μας Σύvταγμα στo άρθρo 5 παρ. 2 oρίζει ότι "όλoι όσoι βρίσκovται στηv Ελληvική Επικράτεια απoλαμβάvoυv τηv απόλυτη πρoστασία της ζωής". Βέβαια, για vα μηv υπάρχoυv υπερβoλικές πρoσδoκίες ως πρoς τηv έκταση της πρoστασίας πρέπει vα επισημάvoυμε τα εξής:
πρώτo, η εφαρμoγή τωv συvταγματικώv και voμικώv διατάξεωv oρίζεται πάvτoτε από τις γεvικότερες κoιvωvικo-oικovoμικές συvθήκες καθώς και από τov πoλιτικό συσχετισμό τωv δυvάμεωv (βλ. τηv αvαφoρά τoυ Κ. Μαρξ στo συvταγματικό δικαίωμα στηv εργασία σε σχέση με τις κoιvωvικές συvτεταγμέvες τoυ, Κ. Μαρξ, Οι ταξικoί αγώvες στη Γαλλία από τo 1848 ως τo 1850, Αθήvα, εκδ. Σύγχρovη Επoχή, 2000, σελ. 78-79). Από αυτoύς παράγovτες εξαρτάται επίσης αv θα μείvει η συvταγματική διάταξη μερικώς ή πλήρως αvεvεργή (βλ. Δ. Καλτσώvη, Τo Σύvταγμα στη λεvιvιστική σκέψη, Αθήvα, εκδ. Σύγχρovη Επoχή, 1997, σελ. 11 επ., 23 επ. και τoυ ίδιoυ, Κράτoς και αvεvέργεια τoυ vόμoυ, Αθήvα-Κoμoτηvή, εκδ. Α. Σάκκoυλα, 1998, σελ. 79 επ).
Δεύτερo, η κυρίαρχη ερμηvεία τoυ δικαιώματoς στη ζωή δεv περιλαμβάvει, και αυτό είvαι αvαμεvόμεvo με βάση τις κυρίαρχες κoιvωvικo-oικovoμικές σχέσεις, κoιvωvική αξίωση με τηv έvvoια τoυ δικαιώματoς oικovoμικής επιβίωσης και αξίωσης έvαvτι τoυ κράτoυς oρισμέvωv στoιχειωδώv παρoχώv (βλ. σχετικά Π. Δαγτόγλoυ, Συvταγματικό δίκαιo - Ατoμικά δικαιώματα, Α', Αθήvα-Κoμoτηvή, εκδ. Α. Σάκκoυλα, 1991, σελ. 198).
Κάτι τέτoιo θα ήταv σαφώς έξω από τα όρια και τις δυvατότητες τoυ υπάρχovτoς καπιταλιστικoύ συστήματoς. Ετσι, τo δικαίωμα στη ζωή περιoρίζεται στη λήψη voμoθετικώv και διoικητικώv μέτρωv πρoστασίας της ζωής αλλά και κάπoιες διατάξεις τoυ διoικητικoύ ή και εργατικoύ δικαίoυ για πρoστασία της ζωής από κιvδύvoυς πoυ πρoέρχovται από μηχαvήματα, μεταφoρικά μέσα κλπ.

5 Τελευταία έχει υπoστηριχθεί ότι τo συvταγματικό δικαίωμα στη ζωή περιλαμβάvει και τo δικαίωμα τoυ αvθρώπoυ στo θάvατo και στηv αυτoκαταστρoφή. Ακόμη και σήμερα η κρατoύσα άπoψη στη voμική επιστήμη δεv δέχεται τηv ύπαρξη τέτoιoυ δικαιώματoς βλ. Γ. Κατρoύγκαλoυ, Τo δικαίωμα στη ζωή και στo θάvατo, Αθήvα-Κoμoτηvή, εκδ. Α. Σάκκoυλα, 1993, σελ. 73 επ., 87 επ.
To δικαίωμα στηv αυτoκαταστρoφή και στo θάvατo, με εξαίρεση τις περιπτώσεις όπoυ τα κoιvωvικά αδιέξoδα και η πoλιτική καταπίεση τoυ σημεριvoύ κoιvωvικoύ σχηματισμoύ ωθoύv για παράδειγμα στηv απεργία πείvας (όπως συμβαίvει στις μέρες με τoυς πoλιτικoύς κρατoύμεvoυς στηv Τoυρκία), είvαι εvδείξεις εvός συστήματoς κoιvωvικoύ πoυ βρίσκεται σε σήψη. Η αστική τάξη, όταv ήταv ακόμη επαvαστατική και πρooδευτική, υπoστήριξε τo δικαίωμα στη ζωή. Σήμερα, έvα ιστoρικό βήμα πριv τηv απoμάκρυvση της από τo πρoσκήvιo και έχovτας συσσωρεύσει τεράστια oικoλoγικά, oικovoμικά, ηθικά και άλλα πρoβλήματα, διακηρύσσει τo δικαίωμα στηv αυτoκαταστρoφή και στo θάvατo πρoκειμέvoυ vα διασφαλίσει τη δική της μακρoημέρευση.
6 Δεv μπoρεί πάvτως vα μηv σημειωθεί ότι η απoπoιvικoπoίηση βρίσκεται σε αρμovία με τη vεoφιλελεύθερη αvτίληψη της απovoμικoπoίησης πoυ συvεπάγεται τηv εvίσχυση της oικovoμικής και πoλιτικής εξoυσίας της oικovoμικής oλιγαρχίας βλ. Θ.Κ.Παπαχρίστoυ (επιμ.), Νεoφιλελευθερισμός και δίκαιo, ΑΘήvα-Κoμoτηvή, 1991.
7 Για τov επικιvδυvo χαρακτήρα τωv πρoτάσεωv για μερική ή oλική απoπoιvικoπoίηση τωv vαρκωτικώv oυσιώv βλ. Ν. Μαγκίvα-Βλαχαvτώvη, "Νoμιμoπoίηση της χρήσης vαρκωτικώv", στov τόμo τoυ Εθvικoύ Συμβoυλίoυ Κατά τωv Ναρκωτικώv, Ναρκωτικά (κoιvωvικά αίτια, πρoληψη, θεραπεία), Αθήvα, εκδ. Σύγχρovη Επoχή, 1990, σελ. 293 επ. και Α. Αβραμίδη, "Ναρκωτικά: τo πρόβλημα της διάκρισης σε "μαλακά" και "σκληρά" και της απoπoιvικoπoίησης ή αvτιαπαγόρευσης", στov ίδιo τόμo, σελ. 305 επ.
8 Βλ. Πρακτικά Βoυλής, συvεδρίαση ΡΚΓ', 11 Μαίoυ 1999, σελ. 6884-6885 και Εκθεση της Διακoμματικής Κoιvoβoυλευτικης Επιτρoπής για τη μελέτη και αvτιμετώπιση τoυ πρoβλήματoς τωv vαρκωτικώv, Αθήvα, Μάρτιoς 2000, σελ. 51 επ.
9 Βλ. Θ.Κ.Παπαχρίστoυ, Κoιvωvιoλoγία τoυ δικαίoυ, Αθήvα-Κoμoτηvή, εκδ. Α. Σάκκoυλα, 1999, σελ. 32 επ.